Según el brasileño
Geraldo Gomes da Silva, doctor en estructuras ambientales urbanas por la
Universidad de São Paulo, en la arquitectura del hierro pueden distinguirse tres
aspectos diferentes, cada uno con rasgos formales propios.
En primer lugar, se
encuentra el hierro fundido, que se utilizó ampliamente en vigas, soportes,
marquesinas de estaciones, farolas, vallas y pilares, entre otras aplicaciones.
Así mismo, sobresalió en los siguientes usos:
- Columnas.
Las columnas de hierro
de la Iglesia de San Rafael de Heredia fueron importadas de Bélgica. Además, su
arquitecto, Lesmes Jiménez Bonnefil, se graduó como ingeniero civil en la
Universidad Católica de Lovaina (UCL), por lo que incorporó al país diversas ideas
y conocimientos adquiridos allí.
- Ventanas.
La antigua ferretería Macaya, ubicada en San José, fue proyectada en 1908 por el arquitecto Jaime Carranza Aguilar. Se trata de un edificio de estilo ecléctico, en el que convergen elementos neoclásicos y neobarrocos. Las ventanas del segundo nivel presentan cinco balcones, elaborados con estructuras prefabricadas de hierro fundido importadas de Bélgica. Además, el arquitecto gestionó la importación de casas metálicas prefabricadas provenientes de ese mismo país, que luego comercializó a un precio ventajoso.
La
antigua ferretería Macaya / de oude Macaya ijzerwaren winkel (foto : Manuel
Gómez Miralles)
-Escaleras y
barandillas.
En la Escuela Superior para Señoritas de la capital costarricense, la metalistería aparece sobre todo en las escaleras exteriores, las balaustradas y el patio central. Los pasamanos evidencian los sistemas de ensamblaje y fijación propios de las piezas fabricadas por Ateliers Nicaise & Delcuve, de La Louvière. Asimismo, la tribuna que comunica con la sala de espera de la institución también fue importada desde Bélgica. El arquitecto del edificio fue Lesmes Jiménez Bonnefil.
El Colegio Superior de Señoritas/ Hogere School voor Jonge Dames (foto:Juan Carlos Solano Ramírez)
-Construcción de
puentes.
La línea ferroviaria San José-Puntarenas (Ferrocarril al Pacífico) se caracterizó por los grandes retos técnicos que debió enfrentar, debido al relieve montañoso y a los profundos cauces fluviales que atravesaba. Varios de los puentes de esta vía férrea fueron fabricados por la empresa belga Ateliers de Construction de Jambes-Namur, conocida también como Ateliers de Théophile Finet. Sin embargo, no ha sido posible identificar con precisión a cuál o cuáles puentes alude la referencia. El puente que cruza el río Barranca fue construido en 1907 por otra firma belga: Les Ateliers Metalurgiques de La Sambre (Marchienne-au-Pont). Este puente fue renovado recientemente, por lo que ya no es posible observar su estructura metálica original.
- Sistemas de
alcantarillado.
La Compagnie Générale
des Conduites d'Eau de Liège (Compañía General de Aguas de Lieja) tuvo un papel
decisivo en la modernización de la infraestructura sanitaria de Costa Rica.
Entre finales del siglo XIX y comienzos del XX, sus ingenieros fueron
contratados para diseñar, ampliar y modernizar las redes de agua potable y los
sistemas de acueductos del país. En particular, el crecimiento de la
infraestructura en San José exigió la importación de tecnologías especializadas
para la captación y distribución del agua, procedentes de las instalaciones de
Lieja.
La empresa estaba
dedicada a fabricar tuberías de hierro fundido para compañías de agua y gas y, para
el 10 de mayo de 1908, registraba una producción anual superior a 45 millones
de kilogramos, destinada a la exportación a distintos países del mundo.
De acuerdo con el
doctor Geraldo Gomes da Silva, un segundo uso del hierro se daba en los elementos estructurales, unidos entre sí
para conformar una estructura capaz de soportar grandes cargas y cubrir amplios
espacios. Un ejemplo de esta aplicación en Costa Rica es el Edificio Metálico.
A finales del siglo
XIX, Costa Rica requirió un edificio adecuado para albergar las instituciones
de educación superior de la capital, con capacidad para al menos 800
estudiantes. Debido a la urgencia del proyecto, el gobierno costarricense encomendó
a Enrique Palacios, Cónsul General en París, la gestión de un edificio
prefabricado en Europa que pudiera ser trasladado por ferrocarril hasta San
José. Se eligió el metal como la alternativa más conveniente, por tratarse de
un sistema constructivo innovador, seguro y capaz de aportar valor estético a
la ciudad.
Los delegados
costarricenses recopilaron la información requerida y fueron enviados a ferias
comerciales internacionales, entre ellas la Exposición Universal de París de
1889. Esta exposición es célebre porque la Torre Eiffel fue erigida
especialmente para la ocasión y, en ese momento, se convirtió en el edificio
más alto del mundo.
La empresa belga “S.A.
des Forges d’Aiseau” también participó en la exposición de París con un teatro
modular cuyo diseño podía ajustarse a las necesidades locales. Toda la
estructura podía montarse sin requerir mecánicos especializados, y su instalación
seguía una lógica simple y ordenada.
Joseph Danly, considerado
el siderúrgico más destacado de su tiempo, ya había construido numerosos edificios
relevantes de distintos estilos en el Congo Belga y en Sudamérica – entre ellos ayuntamientos,
mercados, estaciones de tren, iglesias y chalets -, por lo que contaba con una
amplia experiencia.
El cónsul general
Palacios se mostró convencido e inició los primeros contactos con la empresa
belga; sin embargo, estos no se ajustaron a la legislación vigente en ese
momento y, por ello, experimentaron retrasos considerables. Tras el
fallecimiento del cónsul general en diciembre de 1890, las gestiones fueron asumidas
por el marqués Manuel Peralta, ministro plenipotenciario de Costa Rica ante
Francia, Bélgica y España.
Dieciséis meses después de la primera propuesta de «S.A. des Forges d’Aiseau», el 1 de agosto de 1891 fue aprobada una cuarta propuesta presentada por el arquitecto belga Charles Thirion. Este arquitecto ejerció una influencia notable en el desarrollo arquitectónico de la región de Verviers (provincia de Lieja) entre finales del siglo XIX y comienzos del XX. Su Gran Teatro de Verviers (1890-1892) sirvió como referente para el Teatro Nacional de San José.
(Foto :
GAR-Archives d’architecture afhankelijk van de/dependiendo de la Faculté d’architecture de l’Université de Liège https://gar.archi/funds/thirion_charles/)
El ensamblaje de la
escuela se inició en Aiseau en 1892. El director del proyecto ordenó la construcción
de tres pequeñas edificaciones de barro, cada una realizada con una técnica distinta:
una con doble muro de ladrillo y las otras dos con doble muro metálico, con o
sin material aislante. Todo ello tenía como finalidad comprobar qué sistema se
ajustaba mejor al clima tropical del edificio. No se conocen los resultados de
este experimento.
La fabricación y el
montaje preliminar del edificio en Bélgica tomaron ocho meses, hasta septiembre
de 1892. Luego, el desmontaje y su traslado al puerto de Amberes demandaron dos
meses adicionales. Aunque en un principio se había previsto ensamblarlo en
Bélgica para que Manuel Peralta pudiera evaluarlo, esa opción fue finalmente descartada
por varias razones.
A finales de 1892, las estructuras, con un peso total de 1000 toneladas, fueron trasladadas en tren desde el puerto de Limón hasta San José. La edificación en Costa Rica, en un terreno próximo al Parque Morazán, se realizó sin la participación de técnicos de fábrica y tomó dos años completos. Finalmente, la obra fue terminada e inaugurada en 1896.
Escuela
Edificio Metalico / School Metalen Gebouw (foto: Manuel Gómez Miralles 1922)
La escuela fue edificada con doble pared de placas metálicas. En unas reparaciones recientes, se hallaron cáscaras de café entre ambos muros. El edificio ocupa 2440 m² y se distribuye en dos niveles con planta en forma de U. Un cuarto bloque se sitúa en el patio interior y alberga un auditorio en la planta alta.
La
galería cubierta que rodea la planta superior del ‘Edificio Metálico’ / De
overdekte galerij om de bovenverdieping van het 'Metalen Gebouw'. (foto: Paul
Maeyaert)
La escuela presenta una
estabilidad ejemplar, pues ha permanecido en pie hasta la actualidad, 130 años
después, a pesar de los numerosos terremotos que han afectado al país. En aquel
entonces, el edificio se convirtió con frecuencia en un refugio privilegiado e
incluso en un hospital de emergencia.
La escuela se conoce
popularmente como Edificio Metálico, aunque su nombre oficial es Escuela
Buenaventura Corrales. Esta denominación honra al Secretario General del
Ministerio de Educación Pública, en reconocimiento a su apoyo a la reforma
educativa. Además, fue él quien propuso la ubicación del centro educativo. La
edificación fue declarada Monumento Histórico-Arquitectónico en 1980 y, desde
entonces, integra el Patrimonio Nacional de Costa Rica.
Edificio Metálico / Metalen Gebouw. (foto :Juan Carlos Solano Ramírez)
Edificio Metálico / Metalen Gebouw. (foto :Juan Carlos Solano Ramírez)
Edificio Metálico / Metalen Gebouw. (foto :Juan Carlos Solano Ramírez)
Belgische Metaalarchitectuur in Costa Rica deel 2
Volgens de Braziliaan Geraldo Gomes da Silva, doctor in stedelijke
milieustructuren aan de Universiteit van São Paulo, zijn er in de
ijzerarchitectuur drie verschillende aspecten te onderscheiden, elk met zijn
eigen vormkundige karakteristieken.
In de eerste plaats is er het gietijzer dat maximaal benut kon worden
in onder andere balken, draagsteunen, stationsoverkappingen, lantaarnpalen,
hekwerken en pilaren. Het kwam tevens tot zijn recht in volgende toepassingen :
-Zuilen.
De ijzeren zuilen van de kerk van San Rafael de Heredia komen uit
België. Tevens studeerde de architect van deze kerk, Lesmes Jiménez Bonnefil,
af aan de Katholieke Universiteit Leuven als Burgerlijk Ingenieur en nam aldus
heel wat ideeën mee naar zijn land.
-Vensters.
De oude Macaya ijzerwarenwinkel in San José werd in 1908 ontworpen door
architect Jaime Carranza Aguilar en is een gebouw in een eclectische stijl dat neoklassieke
en neobarokke elementen combineert. De
ramen op de tweede verdieping zijn voorzien van vijf balkons, geconstrueerd met
geprefabriceerde gietijzeren constructies geïmporteerd uit België. Uit dit land
liet de architect ook geprefabriceerde metalen huizen overkomen die hij dan aan
een gunstige prijs verkocht.
-Trappen en leuningen.
In de Hogere School voor Jonge Dames in de Costa Ricaanse hoofdstad is het metaalwerk voornamelijk te vinden op de buitentrappen, balustrades en de centrale binnenplaats. De trapleuningen tonen de montage- en bevestigingssystemen van de elementen die door de Ateliers Nicaise & Delcuve uit La Louvière werden vervaardigd. Ook de tribune die verbonden is met de wachtruimte van de instelling komt uit België. De architect van dit gebouw is eveneens Lesmes Jiménez Bonnefil.
Ateliers
Nicaise et Delcuve, La Louvière - +/- 1904 (Foto : Nels, Bruxelles, Série
4 No 2; Collection: industrie.lu)
-Het bouwen van bruggen.
De spoorlijn San José – Puntarenas (Ferrocarril al Pacifico) stond bekend om de enorme technische uitdagingen die destijds moesten overwonnen worden vanwege het bergachtige terrein en de diepe rivierkloven. Enkele bruggen over deze spoorlijn werden vervaardigd door het Belgische bedrijf “Ateliers de Construction de Jambes-Namur”, in de volksmond ook bekend als de “Ateliers de Théophile Finet”. Over welke brug of bruggen het precies gaat, hebben we niet kunnen achterhalen. Deze over de rivier Barranca werd in 1907 gebouwd door een andere Belgische onderneming: “Les Ateliers Metalurgiques” uit La Sambre (Marchienne-au-Pont). De brug werd recentelijk gerenoveerd zodat de originele metalen constructie niet meer kan bewonderd worden.
-Rioleringssystemen.
De Compagnie Générale des Conduites d'Eau de Liège (Waterbedrijf van
Luik) speelde een historische rol in de ontwikkeling van de sanitaire
infrastructuur van Costa Rica. Tussen het einde van de 19e en het begin van de
20e eeuw kregen haar ingenieurs de opdracht om de drinkwaternetwerken en
aquaductsystemen van het land te ontwerpen, moderniseren en uitbreiden. De
ontwikkeling van de Costa Ricaanse netwerken, met name in de regio San José,
vereiste de import van geavanceerde technologieën voor waterwinning en
-distributie vanuit de installaties in Luik.
Het bedrijf was een specialist in de productie van gietijzeren buizen
voor water- en gasbedrijven en had op 10 mei 1908 een jaarlijkse productie van
meer dan 45 miljoen kilogram die naar alle delen van de wereld werden
geëxporteerd.
Een tweede toepassing van het ijzer volgens doctor Geraldo Gomes da Silva kon men terugvinden in de kaderelementen, onderling verbonden tot een structuur om grote gewichten te dragen en grote ruimten te overspannen. Een voorbeeld in Costa Rica van deze toepassing is het Metalen Gebouw.
Aan het einde van de negentiende eeuw ontstond in Costa Rica de
behoefte aan een geschikt gebouw om de hogere onderwijsinstellingen van de
hoofdstad te huisvesten. Het moest een capaciteit hebben van minstens 800 studenten.
Daar het nogal vrij dringend was, gaf de Costa Ricaanse regering de opdracht
aan Enrique Palacios, consul generaal in Parijs, om een kant-en-klaar gebouw in
Europa te laten ontwerpen dat dan per spoor naar San José zou kunnen vervoerd
worden. Er werd metaal gekozen als de beste oplossing, omdat het een nieuw en
veilig bouwsysteem was dat de stad bovendien zou verfraaien.
Costa Ricaanse afgevaardigden gingen op zoek naar de nodige informatie en
werden naar internationale handelsbeurzen gestuurd waaronder de
Wereldtentoonstelling van 1889 in Parijs. Deze is vooral bekend omdat ter gelegenheid
ervan de Eiffeltoren werd gebouwd, op dat moment het hoogste gebouw ter wereld.
Op de Parijse expo was ook het Belgische bedrijf “S.A. des Forges
d’Aiseau” aanwezig met een modulair gebouwd theater waarvan het concept kon
aangepast worden aan de plaatselijke noden. Het geheel kon geassembleerd worden
zonder nood aan ervaren monteurs en de installatie was vrij logisch. Zaakvoerder
Joseph Danly, de meest gerenommeerde staalarbeider van zijn tijd, realiseerde
al heel wat belangrijke gebouwen in allerlei genres in Belgisch Congo en Zuid-Amerika
(stadhuizen, marktgebouwen, treinstations, kerken, chalets) en had aldus heel
wat ervaring.
Consul generaal Palacios was overtuigd en startte de eerste
besprekingen met de Belgische firma maar deze verliepen niet volgens de toen in
voege zijnde wettelijke bepalingen en liepen aldus heel wat vertraging op. Na
het overlijden van de consul generaal in december 1890 werden de besprekingen
verdergezet door markies Manuel Peralta, gevolmachtigd minister van Costa Rica
in Frankrijk, België en Spanje.
Zestien maanden na het eerste voorstel van “S.A. des Forges d’Aiseau” werd een vierde voorstel van de Belgische architect Charles Thirion op 1 augustus 1891 goedgekeurd. Deze architect had een diepgaande invloed op het architectonische landschap van de regio Verviers (provincie Luik) eind negentiende begin twintigste eeuw. Zijn Grand Théâtre de Verviers (1890-1892) diende als voorbeeld voor het Nationaal Theater van San José.
De montage van de school werd in Aiseau aangevat in 1892. De leider van
het project liet drie gebouwtjes in klei optrekken, elk volgens een andere
techniek, één met dubbele bakstenen wanden, de twee andere met dubbele metalen
wanden, mét of zonder isolatiemateriaal, dit alles om te testen welke formule
het best geschikt was voor de tropische bestemming van het gebouw. De
resultaten van dit experiment zijn niet bekend.
De fabricage en voorafgaande montage van het gebouw in België duurde acht
maanden (tot september 1892). De ontmanteling en het transport naar de haven
van Antwerpen duurde nog eens twee maanden.
Hoewel aanvankelijk was
afgesproken het gebouw in België te assembleren zodat het door Manuel Peralta
kon worden beoordeeld , werd hier om verschillende redenen van afgezien.
Aan het einde van 1892 werden de constructies met een gewicht van 1000 ton per trein van de haven van Limón naar San José gebracht. De opbouw in Costa Rica op een terrein nabij het Morazán Park gebeurde zonder de hulp van technici van de fabriek en nam twee volle jaren in beslag. Het werk werd uiteindelijk voltooid en ingewijd in 1896.
Luchtfoto
van het Metalen Gebouw / foto aérea del Edificio Metálico. (foto: Paul
Maeyaert)
De school werd opgetrokken met dubbele wanden, bestaande uit metalen platen. Bij enkele vrij recente herstellingen stootte men tussen de beide wanden op het kaf van koffiebonen. Het gebouw heeft een oppervlakte van 2.440 m2, verdeeld over twee verdiepingen in U-vorm. Op de binnenkoer staat nog een vierde blok met op de bovenste verdieping een auditorium.
Metalen Gebouw / Edificio Metalico (foto : Fernando Zamora)
De school blijkt te beschikken over een voorbeeldige stabiliteit want
ze bleef, na 130 jaar, tot nog toe
overeind tijdens de talrijke
aardschokken die het land teisterden. Op die momenten werd de school niet
zelden herschapen in een bevoorrecht toevluchtsoord en zelfs in een
noodhospitaal.
De school staat bekend als het Metalen Gebouw maar heet officieel “Escuela
Buenaventura Corrales”, vernoemd naar de hoofdsecretaris van het Ministerie van
Openbaar Onderwijs ter erkenning van zijn werk ter ondersteuning van de
onderwijshervorming. Hij stelde tevens de locatie voor van de school die in 1980
werd erkend als Historisch en Architecturaal Monument en sindsdien deel uitmaakt
van het Nationaal Patrimonium van Costa Rica.
Bronnen/Fuentes:
Bauwens, C.
(z.d./s.f.). Thirion Charles
Gustave. Guides Archi, Architecture
Moderne et Contemporaine en Fédératon Wallonie-Bruxelles. https://www.guides.archi/fr/intervenants/thirion-charles-gustave
Belgisch Erfgoed
in Brazilië. (z.d./s.f.). Danly, Albert Marie Joseph. https://www.memoriasbelgas.com.br/nl/creator/nl/danly-albert-marie-joseph-1839-1899
Carpe Chepe. (Productor). (2020, 26
de mayo). Edificios Metálicos (No. 9) [episodio de podcast de audio]. En
Historias de San José. Spotify.
Cascante Segura, C.H. & Sáenz
Carbonell, J.F. (2008). Ad ardua per alta: una biografía del Marqués de
Peralta. Editorial Universidad de Costa Rica.
Castro Jiménez, J. (1990, 21 de marzo). Origines de la
arquitectura metálica en Costa Rica. La República.
Dumoulin, M.
(1993). Belgische investeringen in Latijns-Amerika. In/En R. Bleys & E.
Stols (Reds./Eds.), Vlaanderen en Latijns-Amerika, 500 jaar
confrontatie en métissage (pp. 283-294). Mercatorfonds.
Fundación Belga-Costarricense
[FUBELCO], 1996. La Arquitectura Metálica en Costa Rica, Influencias Belgas
y Europeas. Editorial de la Universidad Nacional [EUNA].
GAR Archives d’Architecure
(z.d./s.f.). Thirion Charles.
https://gar.archi/funds/thirion_charles/
Gomes da Silva,
G. (1993). Belgische Metaalarchitectuur in Latijns-Amerika. In/En R. Bleys
& E. Stols (Reds./Eds.), Vlaanderen en Latijns-Amerika,
500 jaar confrontatie en métissage (pp. 337-352). Mercatorfonds.
Hernández Bonilla, E. (s.f./z.d.). Antigua
Ferretería Macaya. Sistema de Información Cultural Costa Rica [Sicultura]. https://si.cultura.cr/infraestructura/antigua-ferreteria-macaya
Possemiers, J.
(1993). De Belgische handel en scheepvaart op Latijns-Amerika. In/En R. Bleys
& E. Stols (Reds./Eds.), Vlaanderen en Latijns-Amerika,
500 jaar confrontatie en métissage (pp. 337-352). Mercatorfonds.
SINABI.GO.CR.
(s.f./z.d.). Chavarría Mora, Nicolás. https://www.sinabi.go.cr/DiccionarioBiograficoDetail/biografia/374
SINABI.GO.CR. (s.f./z.d.). Corrales
Bermúdez, Buenaventura. https://www.sinabi.go.cr/DiccionarioBiograficoDetail/biografia/326?__cf_chl_f_tk=v2IsBp_NVuP8odUsUkre.Fq6BSX_zRV72T7HB4HyATk-1782911553-1.0.1.1-_6X1dro5FVrHXBHnTgl4sJxVn8PwclsOdJTBnvR3RwA
SINABI.GO.CR.
(s.f./z.d.). Jiménez Bonnefil,
Lesmes. https://www.sinabi.go.cr/diccionariobiografico/biografias/376.html
Van Beeck, G.
(1993). Belgische Architecten en Bouwwerken in Latijns-Amerika. In/En R. Bleys
& E. Stols (Reds./Eds.), Vlaanderen en Latijns-Amerika,
500 jaar confrontatie en métissage (pp. 337-352). Mercatorfonds.
Vanden Bemden, G. (2018). Forges d’Aiseau
(Société des). BE-Monumen. https://be-monumen.be/patrimoine-belge/forges-d-aiseau-societe-des/
Vanden Bemden, G. (2024). Cie Gle des Conduites
d’Eau. Vennes – Liège. BE-Monumen. https://be-monumen.be/patrimoine-belge/cie-gle-des-conduites-deau-vennes-liege/
