600 JAAR KUL DEEL 6 Vrouwelijke studenten toegelaten / 600 AÑOS DE LA UCL PARTE 6 Incorporación de estudiantes femininas

Onder de alumni van de twintigste eeuw bevinden zich heel wat Belgen zoals de politica Zuhal Demir, de schrijfster Kristien Hemmerechts; de atlete Kim Gevaert  en de journalisten Phara de Aguirre en Hanne Decoutere. 

Ook heel wat Costa Ricanen hebben sinds 1879 de weg naar Leuven gevonden. Hieronder een vijfde overzicht, deze keer van de vrouwelijke studenten.

De universiteiten in Brussel, Luik en Gent openden al in de vroege jaren 1880 hun deuren voor vrouwelijke studenten. In Leuven konden de bisschoppen - die hierover het laatste woord hadden - het nog een tijd uitstellen maar gaven uiteindelijk toch toe zodat in 1920 ook vrouwelijke studenten zich in Leuven konden inschrijven. De angst dat katholieke meisjes elders zouden gaan studeren, lag aan de basis van deze beslissing.

De ingeschreven studentes dienden zich echter te houden aan strenge reglementen zoals : geen omgang tussen jongens en meisjes, de aanwezigheid van een non tijdens de maaltijden, de verplichting van het bijwonen van de vroegmis.  Herhaaldelijk kwamen de studentes, al dan niet bewust, in botsing met dit volgens hen absurde reglement.  

De Amerikaanse uitwisselingsstudente Anne B.C. Hart was in 1920 één van de veertig vrouwelijke studenten in Leuven (dit op een totaal van drieduizend). 

Ook waren er enkele Costa Ricaanse meisjes die in de jaren 1920-1930 in Leuven studeerden maar er niet lang bleven.  Het is niet duidelijk of het benepen reglement daar voor iets tussen zat.

Josefa Carmen Leticia Bejarano Rivera (1904-1976)

werd geboren op 19 oktober 1904 in Cartago, en was het vierde van in totaal acht kinderen uit het gezin van Ramon Bejarano, een ambachtsman, en van Amelia Rivera. Na het beëindigen van haar studies in het “Colegio de San Luis Gonzaga” in haar geboortestad, kreeg ze van de Costa Ricaanse overheid een studiebeurs en trok ze naar Europa. Eind december 1925 kwam ze aan in Leuven waar ze zich vestigde in de Naamse Straat nummer 99. Ze voltooide een voorbereidende cursus klassieke filosofie (1925-1926) en trok daarna naar de Franse Universiteit Sorbonne in Parijs waar ze in 1929 afstudeerde als docente in de talen : Latijn, Grieks, Frans en Spaans, alsmede in de vakken Aardrijkskunde en Geschiedenis. Met het stoomschip ”Cavina” kwam ze in november van dat zelfde jaar in Costa Rica aan waar ze geen geschikte omgeving kon vinden voor haar onderwijsactiviteiten. Teleurgesteld aanvaardde ze in april 1930 de uitnodiging om hoogleraar te worden aan de “Universidad Panamericana” in Washington.

Uiteindelijk vond ze dan toch haar gading in haar geboorteland. Na drie jaar (1933-1936) gewerkt te hebben in het “Instituto de Alajuela” werd Leticia overgeplaatst naar de Normaalschool van Costa Rica in Heredia. In 1942 werd ze benoemd als professor tot de leerstoel filologie aan de Faculteit Wijsbegeerte en Letteren van de “Universidad de Costa Rica”.

Ze overleed als vrijgezel op 28 augustus 1976 in het Hospitaal Calderón Guardía ten gevolge van een hartaanval.

    Leticia Bejarano Rivera (foto : website/sitio web Cartago su Historia, Ayer y Hoy).

De zussen Fallas Bolaños

Alicia Marta (1909-1968)

werd geboren op 20 september 1909 in Grecia, en was de op één na oudste van in totaal tien kinderen uit het gezin van Agustín Fallas Badilla, een apotheker en deskundig bacterioloog, en van Tulia Bolaños Quesada. Haar nonkel, Sergio Fallas Badilla, afgestudeerd aan de Katholieke Universiteit Leuven in 1902, was een zeer populaire dokter in Puntarenas en gehuwd met de Belgische Yvonne Van Dyck Demot (zie deel 3 van deze artikelreeks gedateerd 31 augustus 2025).

Na het behalen van een bachelor Geesteswetenschappen aan het “Colegio Superior de Señoritas” in december 1928  trok ze in april 1929 samen met haar zus Daisy naar de Vrije Universiteit in Brussel om daar studies bacteriologie aan te vatten. Hun neef Marcial Fallas Diaz had daar twee jaar geleden zijn studies als medicus succesvol beëindigd. De zussen Fallas Bolaños logeerden samen in een huis in de Afrikastraat 84 in Sint-Gillis en verbleven daar tot 5 november 1931 toen ze verhuisden naar de Halfmaartstraat 12 in Leuven om daar hun universitaire studies verder te zetten. Ze volgden samen twee  kandidaturen natuurwetenschappen en geneeskunde (1931-1933). Op hun inschrijvingsfiches staat voor beiden informatief vermeld dat ze apothekeres zijn. 

Dankzij congreslid Jorge Ortiz Escalante, die haar in Brussel had ontmoet, werd aan Alicia in augustus 1933 een studiebeurs toegewezen. Wat er daarna is gebeurd, is onduidelijk want eind mei, begin juni van het daarop volgende jaar keerde zij terug naar Costa Rica. Haar zuster Daisy bleef in België, woonde vanaf 1 december 1933 in de Spanjestraat 30 in Sint-Gillis en studeerde in 1939 af aan de Vrije Universiteit Brussel als dokteres. 

In Costa Rica was Alicia, sinds de oprichting in maart 1940, een toegewijd maatschappelijk werker van de Nationale Antituberculose Raad van het Nationale Tuberculoseziekenhuis en dit tot haar dood in augustus 1968. Ze had één dochter genaamd Marta.  

Daisy Ydali Buenahija del Socorro Fallas Bolaños (1911-1949)

werd geboren op 9 mei 1911 in Aserrí. Voor meer informatie over haar verwijzen we naar ons artikel op deze blog van 28 maart 2024.

Daisy Fallas Bolaños (foto : Archivo/Archief Leuven)

Gelukkig werden de reglementen voor de vrouwelijke studenten in Leuven geleidelijk aan versoepeld, maar nog diep in de jaren zestig schreef het universitaire reglement voor dat jongens- en meisjesstudenten niet bij elkaar op kot mochten komen.  Ook vanaf deze periode vonden verscheidene Costa Ricaanse studentes de weg naar de Leuvense universiteit.

Oliveth Bogantes Hidalgo (° 1939) 

werd geboren te Grecia, Alajuela op 1 mei 1939 en is de dochter van Francisco Bogantes Castro en Ana Lia Hidalgo Chaves. Zij behaalde haar doctoraat Filosofie, specialiteit godsdienstsociologie aan de KUL in de periode 1965-1969. Zij diende in verschillende parochies, werkte bij het IMAS (Costa Ricaans Instituut voor Maatschappelijk Welzijn), bij de Universiteit van Costa Rica en was directeur van het doctoraat in de pedagogische wetenschappen van de Katholieke Universiteit van Costa Rica “Anselmo”.

María de los Angeles (Marielos) Giralt Bermúdez (° 1941)

dochter van Enrique Giralt Acosta en Maria Bermúdez Gonzalez, werd geboren in San José op 5 oktober 1941. Zij is licentiaat Filosofie en behaalde in hetzelfde vakgebied haar doctoraat in de KUL in de periode 1969-1974. Zij werkte meer dan 30 jaar voor de Universiteit van Costa Rica waar ze ook jarenlang secretaris-generaal was van de vakbond van werknemers. Tevens was ze vanaf de oprichting in 1985 lid van de Mensenrechtencommissie.

       Marielos Giralt Bermúdez (foto : sitio web/website UCR)

Yolanda Ingianna Mainieri (° 1944) 

werd geboren in San José op 10 februari 1944 in de familie van Blass Ingianna Fallaise en Josefina Mainieri Fallaise, beiden van Italiaanse afkomst. Yolanda behaalde haar doctoraat Filosofie aan de KUL in de periode 1969-1974, met specialisatie in epistemologie, vrouwenstudies en het gedachtegoed van Immanuel Kant.  Ze was onder andere hoogleraar aan de Universiteit van Costa Rica, ambassadrice voor haar land in Guatemala, minister voor de Status van Vrouwen in de regering van president Miguel Angel Rodríguez, gasthoogleraar of docent aan verscheidene universiteiten in de Verenigde Staten en uitvoerend voorzitter van het Nationaal Instituut voor Vrouwen. Zij is één van Costa Rica’s meest prominente figuren op het gebied van filosofie, korte verhalen en literaire kritiek.

Yamileth González Garcia (° 1946)

werd geboren op 23 december 1946 in Orotina, Alajuela en is de dochter van Ramiro Gonzalez en Ines Garcia. In 1972 studeerde ze af in Geschiedenis en Aardrijkskunde aan de Universiteit van Costa Rica waar ze later ook rector en hoogleraar aan de Faculteit Geschiedenis zou worden. In 1983  behaalde ze een doctoraat in dezelfde materie aan de Katholieke Universiteit in Leuven. Ze heeft talrijke onderscheidingen ontvangen, heeft deelgenomen aan nationale en internationale academische activiteiten en is auteur van talrijke onderzoeken en artikels gepubliceerd in vaktijdschriften en een uitgebreide bibliografie.

María Pérez Iglesias (° 1949)

werd geboren op 10 april 1949 in San José en is de dochter van Juan Ignacio Perez Rey en Enriqueta Maria Iglesia Gutierrez.  Zij behaalde een bachelor diploma Onderwijs en Spaanse Filologie, taalkunde en literatuur aan de Universiteit van Costa Rica waar ze ook voor vele jaren academicus en professor is geweest. In 1982 behaalde ze een doctoraat in de sociale communicatie te Leuven. Ze is auteur van meer dan honderd publicaties over diverse onderwerpen en schrijft onder andere kinder- en volwassenromans, poëzie en autobiografische teksten.

Lilliana Muñoz Castro (° 1951)

werd geboren op 30 mei 1951 in San José en is de dochter van Claudio Muñoz Calvo en Haydee Castro Alvarado. Na het behalen van een masterdiploma organische chemie aan de Universiteit van Costa Rica woonde ze drie jaar in Japan (1974-1976) en studeerde daar aan de Hokkaido Universiteit dezelfde materie. Daarna trok ze voor drie jaar naar België waar ze in Leuven in 1984 promoveerde in de scheikunde.  In deze stad maakte ze ook kennis met haar toekomstige echtgenoot, de Tunesiër Ali Nefzaoui, die van 1979 tot 1985 assistent-promovendus was aan het Laboratorium voor Voedingsbiochemie aan de KUL ter voorbereiding van zijn doctoraat in de diervoeding, dat hij behaalde in januari 1985. Daarna trokken beiden naar Tunesië waar ze twee dochters kregen en nu al veertig jaar in hoofdstad Tunis wonen. Daar werkte Lilliana verscheidene jaren op de ambassades van Chili en Brazilië.

Cecilia Pacheco Lumnies

Behaalde een doctoraat sociologie aan de KUL en werd een expert in de sociale wetenschappen. Zij is essayist en auteur van studies over de Costa Ricaanse samenleving en een ontwikkelaar van landbouwprojecten in Cartago. Meer informatie over haar hebben we niet kunnen vinden.

Sinds het begin in de jaren 1920 steeg het aantal vrouwelijke studenten gestaag. Aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog was net geen tien procent van de Leuvense studentenbevolking van het vrouwelijke geslacht. In 1970 was dat al gestegen naar vijfentwintig procent. Sinds de 21^ste eeuw vormen vrouwelijke studenten zelfs de meerderheid.

  Vrouwelijke studenten in de jaren 1927-1928 / Estudiantes femeninas en los años 1927-1928 (foto : Universiteitsarchief Leuven/Archivo UCL)

600 AÑOS DE LA UCL PARTE 6 Incorporación de estudiantes femininas

Entre los egresados del siglo XX sobresalen varias figuras belgas, como la política Zuhal Demir, la escritora Kristien Hemmerechts, la atleta Kim Gevaert y las periodistas Phara de Aguirre y Hanne Decoutere.

Desde 1879, también han sido muchos los costarricenses que han pasado por Lovaina. A continuación llega un quinto resumen, esta vez dedicado a la trayectoria de las estudiantes mujeres.

Bruselas, Lieja y Gante ya habian admitido mujeres desde la década de 1880. En cambio, en Lovaina los obispos - quienes tenían la última palabra – aplazaron esa apertura hasta 1920, por miedo a que las jóvenes católicas prefirieran otras instituciones. Al fin autorizaron su inscripción, pero bajo un reglamento extremadamente estricto : prohibición de mezclarse con los hombres, presencia de una religiosa en las comidas y asistencia forzosa a la misa de madrugada. En poco tiempo, las estudiantes – consciente o inconscientemente – desafiaron esas normas, que consideraban arbitrarias. Ese mismo año, la estadounidense Anne B.C. Hart fue una de las cuarenta mujeres matriculadas en un campus de tres mil alumnos. 

Algunas costarricenses cursaron estudios en Lovaina durante las décadas de 1920 y 1930, pero su estancia resultó breve, no se sabe con certeza si ello estuvo relacionado con las estrictas normas.

Josefa Carmen Leticia Bejarano Rivera (1904-1976)

nació el 19 de octubre de 1904 en Cartago, la cuarta de ocho hijos de Ramón Bejarano, artesano, y Amelia Rivera. Tras cursar sus estudios en el Colegio de San Luis Gonzaga de su ciudad natal, obtuvo una beca del gobierno costarricense que le permitió viajar a Europa. A finales de diciembre de 1925 arribó a Lovaina y se estableció en el número 99 de la Naamsestraat. Entre 1925 y 1926 completó alli un curso preparatorio de filosofía clásica y, posteriormente, se trasladó a la Universidad de la Sorbona en París, donde en 1929 se licenció como profesora de latín, griego, francés y español, así como de geografía e historia. Ese mismo noviembre regresó a Costa Rica a bordo del vapor Cavina, pero no halló un entorno propicio para impartir clases. Decepcionada, en abril de 1930 aceptó un ofrecimiento para enseñar en la Universidad Panamericana en Washington. Finalmente, encontró su verdadera vocación en Costa Rica: trabajó tres años (1933-1936) en el Instituto de Alajuela y luego fue destinada a la Escuela Normal de Costa Rica de Heredia. En 1942 se incorporó como profesora de filología en la Facultad de Filosofía y Letras de la Universidad de Costa Rica. Soltera, falleció el 28 de agosto de 1976 en el Hospital Calderón Guardía víctima de un infarto.

Las Hermanas Fallas Bolaños

Alicia Marta (1909-1968)

vino al mundo en Grecia el 20 de septiembre de 1909, siendo la segunda de los diez hijos de Agustín Fallas Badilla, farmacéutico y especialista en bacteriólogo, y de Tulia Bolaños Quesada. Su tío, Sergio Fallas Badilla – graduado en 1902 en la Universidad Católica de Lovaina -, ejerció con gran popularidad como médico en Puntarenas y estuvo casado con la belga Yvonne Van Dyck Demot (véase la tercera entrega de esta serie, 31 de agosto de 2025).

Tras obtener en diciembre de 1928 la licenciatura en Humanidades del Colegio Superior de Señoritas, ella y su hermana Daisy partieron en abril de 1929 hacia la Universidad de Bruselas (ULB) para iniciar estudios de bacteriología. Su primo, Marcial Fallas Díaz, ya había finalizado con éxito la carrera de Medicina en esa misma institución dos años antes.

Las hermanas Fallas Bolaños compartieron vivienda en el número 84 de Afrikastraat, Saint-Gilles (Bruselas), hasta el 5 de noviembre de 1931, cuando se trasladaron al 12 de Halfmaartstraat, en Lovaina, para proseguir sus estudios universitarios. Entre 1931 y 1933 cursaron de manera simultánea las licenciaturas en Ciencias Naturales y en Medicina; sus expedientes de matricula las registran como farmacéuticas.

Gracias a la intervención del congresista Jorge Ortiz Escalante, a quien Alicia habia conocido en Bruselas, consiguió una beca en agosto de 1933. No obstante, su paradero exacto tras ese momento es incierto, pues regresó a Costa Rica entre finales de mayo y principios de junio de 1934. Por su parte, Daisy permaneció en Bélgica – residiendo desde el 1 de diciembre de 1933 en el 30 de Spanjestraat, Saint-Gilles – y se graduó de Medicina en la ULB en 1939.

Ya en Costa Rica, Alicia trabajó como asistente social en el Consejo Nacional Antituberculoso del Hospital Nacional de Tuberculosis desde su fundación en marzo de 1940 hasta su fallecimiento en agosto de 1968. En su vida personal, fue madre de una hija llamada Marta.

 Alicia Fallas Bolaños (foto : Archief/Archivo Leuven)

Daisy Ydali Buenahija del Socorro Fallas Bolaños (1911-1949)

nació en Aserrí el 9 de mayo de 1911. Para ampliar información sobre su trayectoria, puede consultar nuestro artículo en este blog del 28 de marzo de 2024.

Con el tiempo, la reglamentación para las alumnas de Lovaina se fue flexibilizando, aunque aún bien entrados los años sesenta la normativa prohibía que hombres y mujeres compartiesen habitación. A partir de esa década, varias costarricenses empezaron a integrarse en la Universidad de Lovaina.

Oliveth Bogantes Hidalgo   

nació el 1 de mayo de 1939, originaria de Grecia de Alajuela, hija de Francisco Bogantes Castro y Ana Lía Hidalgo Chaves. Entre 1965 y 1969 cursó en la UCL un doctorado en Filosofía con especialidad en sociología de la religión. A lo largo de su trayectoria brindó sus servicios en diversas parroquias, trabajó en el IMAS (Instituto Mixto de Ayuda Social) y en la Universidad de Costa Rica, y dirigió el programa de doctorado en Ciencias de la Educación de la Universidad Católica Anselmo de Costa Rica.

María de los Ángeles (Marielos) Giralt Bermúdez   

hija de Enrique Giralt Acosta y María Bermúdez González, nació en San José el 5 de octubre de 1941. Entre 1969 y 1974 obtuvo la licenciatura y el doctorado en Filosofía en la UCL. Durante más de tres decadas formó parte del personal de la Universidad de Costa Rica, donde ejerció asimismo como  secretaria general del sindicato de trabajadores durante varios años. Desde la creación de la Comisión de Derechos Humanos en 1985, ha sido miembro de la misma.

Yolanda Ingianna Mainieri  

nació en San José el 10 de febrero de 1944, hija de Blass Ingianna Fallaise y Josefina Mainieri Fallaise, ambos de origen italiana. Entre 1969 y 1974 obtuvo su doctorado en Filosofía en la UCL con especialización en epistemología, estudios de la mujer y la filosofia de Immanuel Kant. Ha ejercido la docencia en la Universidad de Costa Rica, fue embajadora de Costa Rica y se desempeñó como Ministra de la Condición Jurídica y Social de la Mujer durante la administración del presidente Miguel Ángel Rodríguez. Además , ha sido profesora visitante en diversas universidades de Estados Unidos y ocupó el cargo de presidenta ejecutiva del Instituto Nacional de la Mujer. Se le reconoce como una de las personalidades más influyentes de Costa Rica en los campos de la filosofía, el cuento y la crítica literaria.

Yolanda Ingianna Mainieri (foto : Facebook)

Yamileth González García  

nacida el 23 de diciembre de 1946 en Orotina (Alajuela) e hija de Ramiro González e Inés García, se licenció en Historia y Geografía por la Universidad de Costa Rica en 1972. Más adelante ejerció en esa misma universidad como rectora y profesora de la Facultad de Historia. En 1983 consiguió el doctorado en la misma disciplina en la UCL. A lo largo de su carrera ha sido distinguida con numerosos galardones, ha participado en encuentros académicos nacionales e internacionales y es autora de múltiples estudios y artículos en revistas especializadas, además de contar con una extensa bibliografía.

María Pérez Iglesias  

originario de San José, nació el 10 de abril de 1949 y es hija de Juan Ignacio Pérez Rey y Enriqueta María Iglesia Gutiérrez. Se licenció en Educación y en Filología Española, Lingüística y Literatura por la Universidad de Costa Rica, donde, además, desempeño labores académicas y de docencia durante muchos años. En 1982 obtuvo el doctorado en Comunicación Social en la UCL. Es autora de más de un centenar de publicaciones sobre temas muy diversos y ha publicado novelas (para niños y adultos), poesía y obras autobiográficas, entre otros géneros.

 María Pérez Yglesias (foto : website/sitio web UCR)

Lilliana Muñoz Castro   

es oriunda de San José, donde nació el 30 de mayo de 1951, hija de Claudio Muñoz Calvo y Haydee Castro Alvarado. Tras completar una maestría en química orgánica en la Universidad de Costa Rica, vivió en Japón entre 1974 y 1976, periodo en el que continuó sus estudios en la Universidad de Hokkaido. Más tarde pasó tres años en Bélgica, donde en 1984 defendió su doctorado en química en Lovaina. Fue en esa ciudad donde conoció a su futuro esposo, el tunecino Ali Nefzaoui, quien entre 1979 y 1985 trabajó como asistente de doctorado en el Laboratorio de Bioquímica Nutricional de la UCL mientras preparaba su tesis en nutrición animal, titulada en enero de 1985. A continuación la pareja se estableció en Túnez, donde han vivido los últimos cuarenta años, tienen dos hijas y donde Lilliana colaboró durante varios años en las embajadas de Chile y Brasil.

Cecilia Pacheco Lumnies

obtuvo el doctorado en Sociología en la UCL y se consolidó como una destacada experta en ciencias sociales. Ha publicado ensayos y estudios sobre la sociedad costarricense y ha impulsado proyectos agrícolas en Cartagena. No contamos con más datos sobre su trayectoria.

Cecilia Pacheco Lumnies (foto : La República 21-04-1989)

Desde su fundación en los años veinte, la matricula femenina creció de forma constante. A las puertas de la Segunda Guerra Mundial, las mujeres representaban algo menos del diez por ciento del alumnado en Lovaina; en 1970 ya alcanzaban el veinticinco por ciento, y en el siglo XXI han pasado a ser mayoría.

Bibliografische bronnen / Referencias Bibliográficas :

ABC (1930, 25 de abril). No encontrando ambiente propicio aquí, la señorita Leticia Bejarano partio para Washington a una universidad.

Batista Márquez, M. (2023, 1 de septiembre). María Pérez Yglesias y su prolífera carrera literaria. Revista Petra. https://revistapetra.com/maria-perez-yglesias-y-su-prolifera-carrera-literaria/

Cartago su Historia, Ayer y Hoy. (s.f./z.d.). Facebook.  https://www.facebook.com/photo/?fbid=1208865290830756&set=a.113624057021557

Consejo Universitario. (s.f./z.d.). Sitio web UCR. Dra. Marielos Giralt Bermúdez.  https://www.cu.ucr.ac.cr/cu/historia/ex-director/Accion/show/ExDirector/marielos-giralt-bermudez.html

Cultuurgeschiedenis. (2017, 8 maart). 5x de eerste vrouw in Leuven.  https://cultuurgeschiedenis.be/5x-eerste-vrouw/

Diario de Costa Rica (1928, 13 de diciembre). Las nuevas graduadas en el Colegio Superior de Señoritas.

Diario de Costa Rica (1929, 12 de noviembre). Regresa al país la señorita Leticia Bejarano.

Diario de Costa Rica (1936, 15 de mayo). Muy sentida ha sido la separación de la señorita Leticia Bejarano, del Instituto de Alajuela. 

Editorial Costa Rica (s.f./z.d.). González García, Yamileth.  https://www.editorialcostarica.com/escritor/1366

El Sol (1929, 17 de abril). Para el exterior.

El Sol (1929, 22 de noviembre). Retorno de una Profesora.

Family Search. (s.f./z.d.). https://www.familysearch.org/

Goddefroy, R., & Ons, S. & Craps, K. (s.f./z.d.). Archivos de la Universidad de Lovaina [Documentos de archivo]. Universiteitsarchief Leuven.

Huistra, P. (2014, 30 april). KU Leuven blogt. https://kuleuvenblogt.be/2014/04/30/de-eerste-vrouw-in-leuven/

La Hora (1942, 31 de marzo). Leticia Bejarano nueva catedratica en la facultad de filosofía y letras.

La Nación. (1998, 9 de diciembre). Renunció ministra Yolanda Ingianna.

La República (1968, 27 de agosto). Obituario/overlijdensbericht Alicia Fallas Bolaños.

La República (1987, 21 de junio). María Pérez Yglesias.

La República (1989, 21 de abril). Cecilia Pacheco L.

La República (1990, 4 de diciembre). Cecilia Pacheco L.

La Tribuna (1933, 5 de agosto). Beca para Alicia Fallas.

Lobo Oconitrillo, O. (s.f./z.d.). Sacerdotes diocesanos y religiosos en Costa Rica: 1800-2015. Boletín CEHILA. https://www.scribd.com/document/686532765/Sacerdotes-Diocesanos-y-Religiosos-2-1

MCN Group.(s.f./z.d.). Ingianna Mainieri, Yolanda (s.XX):Narradora, filósofa y profesora costarricense. MCN Biografías.

SINABI. (s.f./z.d.). Sistema Nacional de Bibliotecas de Costa Rica. https://www.sinabi.go.cr/

Stadsarchief Leuven. (s.f./z.d.). Vreemdelingendossiers [Expedientes de archivo]. Con agradecimiento especial a Marika Ceunen/Met speciale dank aan Marika Ceunen.

TED (s.f./z.d.). Ali Nefzaoui. https://www.ted.com/tedx/events/23685

Tribunal Suprema de Elecciones República de Costa Rica. (s.f./z.d.). https://servicioselectorales.tse.go.cr/chc/

Villegas S., J. (2022, 19 de enero). Ticos lejos del hogar:La impensable vida en Túnez.  La Nación.

Víquez Guzmán, B. (2015, 23 de enero). El arte literario y su teoría. María Pérez Yglesias.

http://heredia-costarica.zonalibre.org/2015/01/maria-perez-yglesias.html

600 AÑOS DE LA UCL PARTE 5 - Los hermanos Bolaños Araya y los amigos de Calderón / 600 JAAR KUL DEEL 5 De gebroeders Bolaños Araya en de vrienden van Calderón

 

Entre los exalumnos del siglo XX se encuentran numerosos belgas, como el actual Primer Ministro Bart De Wever, el escritor Albrecht Rodenbach y los periodistas Bavo Claes, Christophe Deborsu, Ivan De Vadder y Guy Polspoel.

Muchos costarricenses también han llegado a Lovaina desde 1879. A continuación, una cuarta reseña.

 

Los amigos de Rafael Ángel Calderón Guardia.

A comienzos de 1919, la arrasada Lovaina volvió a cobrar vida con grupos de estudiantes que recorrían sus calles todavía marcadas por los estragos de la guerra. Para sus habitantes, sumidos en el duelo, fue muy emotivo ver regresar a los jóvenes tras cuatro años de ausencia. El 22 de enero de ese mismo año, la Universidad Católica de Lovaina inauguró de nuevo su curso académico con una misa pontifical en la iglesia de San Pedro - que había quedado reducida a cenizas – seguida de una gran ceremonia oficial. El primer costarricense en matricularse en Lovaina después de la Primera Guerra Mundial fue Rafael Ángel Calderón Guardia. Llegó a Bélgica el 4 de octubre de 1919 acompañado de sus padres y de sus dos hermanos. Su padre Rafael Calderón Muñoz - antiguo alumno de la UCL - había sido nombrado cónsul de Costa Rica en Bélgica y, al principio, la familia se instaló en una pensión del número 69 de la rue Américaine, en Saint-Gilles (Bruselas). A finales de noviembre se trasladaron al 31 de la rue Charles de Beriot, en Lovaina, y los hijos Calderón iniciaron sus estudios: Rafael en la Facultad de Medicina y su hermano Francisco en los colegios jesuitas, cursando humanidades. Poco después , el resto de la familia regresó a Costa Rica, mientras que  Rafael permaneció para completar su formación.

Hacia 1920 ya había seis estudiantes costarricenses en Lovaina. Rafael Ángel compartió afinidades con tres compañeros de Medicina que acababan de llegar, y pronto entablaron amistad. Sus reuniones solían tener lugar después de las clases o en ratos libres, siempre en el Café Metropole, un edificio comercial de ladrillo y piedra blanca recientemente construido, situado en la esquina de Oude Markt con Drie Engelenberg.

 

Carlos Manuel Jiménez Flores (1899-1936)

nació en San José el 17 de mayo de 1899 como primogénito del abogado Carlos María Jiménez Ortiz —también egresado de la Universidad Católica de Lovaina— y de María Justina Flores Camacho. Entre 1920 y 1922 completó sus dos primeras estancias médicas, ambas con honores. Durante ese periodo residió en Volksplein 10, en Lovaina, y el 4 de diciembre de 1922 se trasladó a Schaarbeek para proseguir sus estudios en la Universidad Libre de Bruselas. El 20 de julio de 1926 ingresó en la Facultad de Medicina de Costa Rica tras superar unas pruebas cuyos registros aún se conservan en sus archivos. En 1931 fue designado Fiscal General, cargo al que se dedicó por completo.  Cuatro años mas tarde, tras ganar la oposición correspondiente, obtuvo la cátedra de obstetricia; su tesis fue considerada una de las mejores presentadas en la facultad.  Don Carlos falleció a los 37 años a causa de una grave enfermedad. Estuvo casado con Lilia Inés Solera González, con quien tuvo dos hijos.

 

 Carlos Jiménez (foto: Archivo Nacional de Costa Rica/Nationaal Archief van Costa Rica)

Francisco Sinforiano Ángel Chacón Chacón (1896-1984)

nació el 29 de enero de 1896 en Santo Domingo de Heredia, fue hijo de José Chacón Villalobos y Gregoria Chacón González. A comienzos de 1920, obtuvo el título de farmacéutico en el Colegio de Señoritas. En septiembre de ese mismo año viajó a Lovaina, donde completó con honores y magna cum laude sus dos primeras residencias médicas (1920-1922). Mas tarde se licenció en Medicina  de la Universidad Libre de Bruselas (ULB) e ingresó en la Facultad de Medicina de Costa Rica a principios de 1926, recibiendo una mención especial. Durante la presidencia de su amigo Rafael Ángel Calderón Guardia (1940-1944), actuó como delegado ante el Congreso Constitucional. En mayo de 1942, cuando la primera dama Yvonne Clays Spoelders viajó al Memorial Hospital de Nueva York para una delicada intervención con el Dr. George Pack, el Dr. Chacón fue uno de los médicos de cabecera que la acompañaron.

En la campaña de Calderón Guardia para las elecciones de 1962, fue nominado candidato a la vicepresidencia por el Partido Republicano, en el cual desempeñaba el puesto de tesorero. Falleció el 29 de junio de 1984 a los 88 años; su estado civil, sin embargo, no ha podido ser determinado.

 

Angel Chacón Chacón (foto: La Prensa Libre, 27/01/1940)

El candidato presidencial Rafael Ángel Calderón Guardia, acompañado por los vicepresidentes Manuel Escalante Durán y el Dr. Ángel Chacón Chacón, momentos después de que los tres aceptaran sus respectivas nominaciones del Partido Republicano, a fines de noviembre de 1961 / Presidentskandidaat Rafael Ángel Calderón Guardia, vergezeld door vice-presidenten Manuel Escalante Durán en Dr. Angel Chacón Chacón, enkele ogenblikken nadat de drie eind november 1961 hun respectievelijke nominaties voor de Republikeinse Partij hadden geaccepteerd. (Foto: La Prensa Libre, 09/11/1961)

Jorge Montes de Oca Granados (1896-1969)

nació en San José el 1 de febrero de 1896, fue el cuarto hijo de Faustino de Jesús Montes de Oca Ramírez, agrimensor, y Juana Granados Gómez. Tras completar estudios de farmacia, obtuvo en junio de 1920 una beca que le permitió trasladarse a Lovaina, donde cursó dos primeras residencias médicas (1920-1922), ambas con calificaciones sobresalientes. Más tarde se tituló de médico en la Universidad Libre de Bruselas y regresó a Costa Rica en noviembre de 1926. Especializado en obstetricia y ginecología, llegó a dirigir el Departamento de Epidemiología del Ministerio de Salud y Protección Social y colaboró asimismo en la sección de Control de Enfermedades Venéreas. Estuvo casado con Graciela Cardona Jiménez, no tuvo descendencia y falleció el 3 de diciembre de 1969.

 

Jorge Montes de Oca (foto: La Tribuna, 10/02/1934)

Los hermanos Bolaños Araya

Depués de que Rafael Ángel Calderón Guardia y sus compañeros se trasladaran a la ULB, la UCL permaneció varios años sin estudiantes costarricenses. Esta situación cambió en 1928 con la llegada de los hermanos Bolaños Araya.

 

Víctor Ernesto Mercedes (1905-1970)

llegó al mundo el 10 de marzo de 1905 en Grecia, siendo uno de los quince hijos de Rafael Bolaños Alvarado, agricultor, y de María Araya Zamora. Tras finalizar sus estudios secundarios en el Colegio Seminario, partió a finales de abril de 1928 hacia Lovaina acompañado de sus hermanos Francisco (Paco) y Claudio, este último futuro escritor católico y sacerdote en la iglesia de Nuestra Señora de Ujarras en Paraíso de Cartago.

En 1934 obtuvo el doctorado con la máxima distinción y permaneció en Lovaina como interno en una clínica de otorrinolaringología, especializándose en trastornos de oído, nariz y garganta. Más tarde se trasladó a París para formarse junto al Dr. André Soulas, reconocido experto en patologías esofágicas y pulmonares, y finalmente continuó en la Universidad de Burdeos bajo la dirección del Dr. George Portman, autoridad en otorrinolaringología y broncoscopia. El 24 de enero de 1935 contrajo matrimonio en Lovaina con Marie Rose Alice Lucie D’Hooghe Perlau, oriunda de Sint-Michiels, cerca de Brujas. Pocos meses después la pareja regresó a Costa Rica: Ernesto ingresó en la Facultad de Medicina a fines de julio de ese año con calificaciones sobresalientes, y en agosto nació en Cartago su primera hija, Lucía. Más adelante llegarían Roxana en 1937, y Rafael Emilio (Bilo), en 1939. respectivamente.

 

Ernesto Bolaños Araya (foto: La Tribuna, 28/07/1935)

Francisco Ángel (1911-1997)

nació el 4 de junio de 1911 en Grecia, siendo el segundo hijo menor de Rafael Bolaños Alvarado y María Araya Zamora. A finales de abril de 1928 viajó a Lovaina junto a sus hermanos Ernesto y Claudio y, en 1934, obtuvo allí su doctorado con gran distinción. De regreso en Costa Rica en 1935, ingresó a la Facultad de Medicina a comienzos de 1936. Durante varios años prestó servicios en el Sanatorio Durán y más tarde trabajó en los hospitales San Juan de Dios y Calderón Guardia. El 1 de mayo de 1940 fue designado director del Hospital San Vicente de Paúl en Heredia, puesto que ocupó hasta su jubilación en 1965. Estuvo casado con María del Carmen de Jesús Solera Flores, con quien tuvo dos hijas: María de los Ángeles y Marta Eugenia. Francisco falleció el 18 de febrero de 1997, perdiendo Costa Rica a un médico sobresaliente, profesional y de notable humildad, que siempre puso a sus pacientes en primer lugar, rechazó los elogios y predicó con el ejemplo.

Francisco Bolaños Araya (foto: Acta Médica Costarricense)

600 JAAR KUL DEEL 5 De gebroeders Bolaños Araya en de vrienden van Calderón  

Onder de alumni van de twintigste eeuw bevinden zich heel wat Belgen zoals huidig premier Bart De Wever, de auteur Albrecht Rodenbach en de journalisten Bavo Claes, Christophe Deborsu, Ivan De Vadder en Guy Polspoel.

Ook heel wat Costa Ricanen hebben sinds 1879 de weg naar Leuven gevonden. Hieronder een vierde overzicht.

 

De vrienden van Rafael Ángel Calderón Guardia.

Begin 1919 doorkruisten talrijke groepjes studenten de dode straten van de verwoeste stad Leuven. Voor de beproefde bevolking was het een hele belevenis om na 4 jaar de studenten weer te zien. Op 22 januari 1919 vond de heropening plaats van de Katholieke Universiteit met een plechtige pontificale mis in de afgebrande Sint-Pieterskerk en een grote openingsvergadering.

De eerste Costa Ricaanse student in Leuven na de Eerste Wereldoorlog was Rafael Calderón Guardia die op 4 oktober van hetzelfde jaar in België aankwam, samen met zijn ouders, broer en zus. Vader Rafael Calderón Muñoz, in het verleden afgestudeerd aan de KUL, was immers onlangs benoemd als consul voor Costa Rica in België en kwam zich met zijn gezin vestigen in een  familiepension in de Amerikaanse straat nummer 69 in Sint-Gillis (Brussel). Eind november 1919 verhuisden ze naar de Charles de Beriotstraat nummer 31 in Leuven en begonnen de zonen Calderón aan hun studies - de oudste zoon Rafael ging geneeskunde studeren, net als zijn vader, en broer Francisco volgde bij de jezuïeten cursussen geesteswetenschappen.  Het duurde niet lang of de familie vertrok terug huiswaarts. Alleen Rafael bleef achter om zijn studies verder te zetten.  

In 1920 waren er al zes Costa Ricanen in Leuven. Met drie van de nieuwkomers, eveneens studenten geneeskunde, deelde Rafael Calderón een vergelijkbaar temperament, waardoor een hechte vriendschap ontstond die alsmaar zou groeien. Omdat ze hetzelfde karakter hadden, kwamen ze na de lessen en in momenten van rust samen in Café “Metropole”, een recent in baksteen en witte natuursteen opgetrokken handelspand op de hoek van de Oude Markt en de Drie Engelenberg. 

 

Carlos Manuel Jiménez Flores (1899-1936)

werd geboren te San José op 17 mei 1899 en was de oudste zoon van advocaat Carlos María Jiménez Ortiz – eveneens student aan de KUL – en van María Justina Flores Camacho. Hij slaagde in de eerste twee kandidaturen voor geneeskunde (1920-1922) telkens met grote onderscheiding. Hij verbleef te Leuven op het Volksplein nummer 10 en vertrok op 4 december 1922 naar Schaarbeek om verder te studeren aan de Vrije Universiteit van Brussel. Hij trad op 20 juli 1926 toe tot de Faculteit Geneeskunde van Costa Rica na examens die nog steeds in de annalen van de instelling bewaard zijn gebleven. In 1931 werd hij voorgedragen voor de functie van procureur-generaal die hij met volle overgave vervulde. In 1935 werd hij benoemd tot hoogleraar verloskunde na het winnen van de wedstrijd die voor die functie werd uitgeschreven. Het proefschrift dat hij toen indiende werd beschouwd als één van de beste wetenschappelijke werken die aan de faculteit werden ingezonden.     

Hij overleed op 37-jarige leeftijd na een ernstige ziekte, was gehuwd met Lilia Inés Solera González en had 2 kinderen. 

Carlos Jiménez, Rafael Calderón en een onbekende vrouw in een bootje, begin de jaren 1920, in de buurt van Heverlee, Leuven / Carlos Jiménez, Rafael Calderón y una mujer sin identificar en un bote, principios de la década de 1920, cerca de Heverlee, Lovaina (foto: Nationaal Archief van Costa Rica/Archivo Nacional de Costa Rica)

 

Francisco Sinforiano Angel Chacón Chacón (1896-1984)

werd geboren op 29 januari 1896 te Santo Domingo, Heredia  en was de zoon van José Chacon Villalobos en van Gregoria Chacon González. Begin 1920 behaalde hij op het “Colegio de Señoritas” een licentiaat als apotheker.  In september van datzelfde jaar trok hij naar Leuven waar hij slaagde in de eerste twee kandidaturen voor geneeskunde (1920-1922) met onderscheiding en grote onderscheiding. Aan de VUB studeerde hij af als dokter en trad begin 1926 toe tot de Faculteit Geneeskunde van Costa Rica met speciale vermelding. Tijdens het presidentschap van zijn goede vriend Rafael Ángel Calderón Guardia (1940-1944) was hij Afgevaardigde van het Constitutionele Congres. Wanneer Yvonne Clays Spoelders - toentertijd “first lady” van Costa Rica - in mei 1942 voor een delicate operatie bij dokter George Pack naar het “Memorial Hospital” in New York diende te reizen, was het onder andere dokter Chacón die haar, als huisarts van de familie, vergezelde.

Yvonne Clays Spoelders, echtgenote van president Rafael Calderón Guardia bij het aan boord gaan van het Pan American-vliegtuig richting de Verenigde Staten van Amerika, in het gezelschap van de vooraanstaande Miss Clemencia Mata Bonilla en de gewaardeerde en beschaafde artsen Doctor Don Constantino Herdocia en Doctor Don Angel Chacón Chacón / Doña Ivonne de Calderón Guardia en los instantes antes de tomar el avión Panamerican rumbo a los Estados Unidos de Norteamérica, en compañía de la distinguida señorita Clemencia Mata Bonilla y los estimables y cultos médicos doctores, Contantino Herdocia y Angel Chacón Chacón (foto: Revista Costarricense, 24/05/1942).

Tijdens de campagne van  Rafael Ángel Calderón Guardia voor de presidentsverkiezingen van 1962 werd dokter Chacón voorgedragen als vice-president voor de “Partido Republicano” waarvan hij de penningmeester was. Hij overleed op 29 juni 1984 op 88-jarige leeftijd. Zijn burgerlijke staat hebben we niet kunnen achterhalen.

Jorge Montes de Oca Granados (1896-1969)

werd geboren te San José op  1 februari 1896 en was het vierde kind van  Faustino de Jesus Montes de Oca Ramírez, een landmeter, en van Juana Granados Gomez. Na zijn studies voor apotheker kreeg hij in juni 1920 een studiebeurs toegewezen en trok hij naar Leuven waar hij slaagde in de eerste twee kandidaturen voor geneeskunde (1920-1922) telkens met grote onderscheiding. Aan de VUB studeerde hij af als dokter en keerde in november 1926 terug naar Costa Rica. Hij was gespecialiseerd in verloskunde en gynaecologie, stond aan het hoofd van de afdeling Epidemiologie van het Ministerie van Volksgezondheid en Sociale Bescherming, en was medewerker van de afdeling Bestrijding van venerische ziekten van hetzelfde Ministerie. Hij was gehuwd met Graciela Cardona Jiménez, had geen kinderen en overleed op 3 december 1969.

 

Jorge Montes de Oca (foto: La Tribuna, 08/01/1944)

De gebroeders Bolaños Araya

Door het vertrek van Rafael Ángel Calderón Guardia en zijn landgenoten naar de VUB waren er enkele jaren geen Costa Ricaanse studenten aan de KUL. Daar kwam in 1928 verandering in met de komst van de gebroeders Bolaños Araya.

 

Victor Ernesto Mercedes (1905-1970)

werd geboren op 10 maart 1905 in Grecia en was één van de vijftien kinderen van Rafael Bolaños Alvarado, landbouwer, en van María Araya Zamora. Hij deed zijn secundaire studies in het “Colegio Seminario” en vertrok eind april 1928 naar Leuven, samen met zijn broers Francisco (Paco) en Claudio, katholiek schrijver en toentertijd priester van de kerk van “Nuestra Señora de Ujarras” in Paraíso de Cartago.

In 1934 behaalde Ernesto zijn doctoraat met grote onderscheiding en bleef daarna nog een tijd in Leuven om als officiële stagiair in een NKO-kliniek (Kliniek voor Neus-, Keel- en Oorziekten) te werken en zich te specialiseren in deze aandoeningen. Daarna trok hij naar Parijs om te leren van de kennis en ervaring van dokter André Soulas, een autoriteit op het gebied van slokdarm- en longaandoeningen. Tenslotte trok Ernesto naar de Universiteit van Bordeaux om samen te werken met dokter George Portman, een specialist in aandoeningen van de neus, keel, oren en bronchoscopie.  

Op 24 januari 1935 huwde Ernesto in Leuven met de in Sint-Michiels, nabij Brugge, geboren Marie Rose Alice Lucie D’Hooghe Perlau. Niet lang daarna trok het koppel naar Costa Rica waar Ernesto eind juli van datzelfde jaar toetrad tot de Faculteit Geneeskunde na briljante toelatingsexamens. Een maand later werd in Cartago zijn dochter Lucia geboren. In 1937 en in 1939 volgden nog Roxana en Rafael Emilio (gekend als Bilo).

 

Ernesto Bolaños Araya (foto : Revista Costarricense, 04/10/1936)

Francisco Ángel (1911-1997)

werd geboren op 4 juni 1911 in Grecia en was het op één na jongste kind van Rafael Bolaños Alvarado en van María Araya Zamora.  Hij vertrok eind april 1928 naar Leuven, samen met zijn broers Ernesto en Claudio, waar hij in 1934 zijn doctoraat behaalde met grote onderscheiding. Hij keerde in 1935 terug naar Costa Rica waar hij begin 1936 toetrad tot de Faculteit Geneeskunde. Francisco werkte  enkele jaren in het sanatorium Durán, en later in de ziekenhuizen “San Juan de Dios” en “Calderón Guardia”. Hij werd op 1 mei 1940 benoemd tot directeur van het ziekenhuis “San Vicente de Paul” in Heredia en werkte daar tot zijn pensionering in 1965. Francisco was getrouwd met María del Carmen de Jesús Solera Flores en ze kregen twee dochters : María de los Angeles en Marta Eugenia. Hij overleed op 18 februari 1997, een dag waarop Costa Rica een bekwame en professionele dokter verloor, een uiterst nederige man, iemand die de kwaliteit van zijn dienstverlening hoog in het vaandel had staan, zijn patiënten het allerbelangrijkste vond, nooit lof zocht en altijd het goede voorbeeld gaf.

 

Francisco Bolaños Araya (foto: La Prensa Libre, 15/12/1939)

Bibliografische bronnen / Referencias Bibliográficas :

Arrea Baixench, C. (2014). Dr. Francisco Bolaños Araya. Acta Médica Costarricense, 56 (1).

Casal Conejo, S. (4 de octubre de 1936). El Doctor don Ernesto Bolaños Araya. Revista Costarricense.

De Standaard (24 januari 1919). Plechtige heropening der Katholieke Hoogeschool van Leuven.

Diario de Costa Rica (15 de septiembre de 1936). Fallecimiento del Dr. Carlos M. Jiménez Flores.

Diario del Comercio (25 de septiembre de 1920). Don Angel Chacón Chacón saldrá para Bélgica.

Diario del Comercio (30 de septiembre de 1922). Compatriota que se distingue.

Evans Benavides, T. (s.f./z.d.). Aspectos históricos, tratamiento quirúrgico de la Neuralgia del Trigémino en Costa Rica. https://www.binasss.sa.cr/revistas/neuroeje/v24n2/art6.pdf

Family Search. (s.f./z.d.). Family Search. https://www.familysearch.org/

Goddefroy, R., & Ons, S. & Craps, K. (s.f./z.d.). Archivos de la Universidad de Lovaina [Documentos de archivo]. Universiteitsarchief Leuven.

La Prensa (3 de enero de 1920). Nuevos farmacéuticos.

La Prensa Libre (24 de julio de 1935). Fue incorporado a nuestra Facultad de Medicina el Dr. don Ernesto Bolaños Acuña.  

La Prensa Libre (14 de septiembre de 1937).  El sentido fallecimiento del Dr. Jiménez Flores.

La Prensa Libre (27 de enero de 1940) . El Dr. Chacón Chacón a la presidencia de la sociedad costarricense de seguras de vida.

La República (5 de diciembre de 1969). Luctuosas.  Dr. don Jorge Montes de Oca.

La República (17 de julio de 1977). Conmueve muerte de líder político.

La Tribuna (4 de febrero de 1926). El Dr. Angel Chacón Chacón.

La Tribuna (30 de noviembre de 1926). El regreso del Dr. Montes de Oca.

La Tribuna (29 de abril de 1928). A estudiar.

La Tribuna (18 de julio de 1935). Doctor don Ernesto Bolaños Araya.

La Tribuna. (15 de noviembre de 1947). Fundamento de la cultura y acción del Dr. Calderón Guardia.

Lobo Oconitrillo, O. (s.f./z.d.). Sacerdotes diocesanos y religiosos en Costa Rica: 1800-2015. Boletín CEHILA. Recuperado de https://boletincehila.wordpress.com/2017/03/09/los-religiosos-en-costa-rica/

Revista Costarricense (24 de mayo de 1942). El viaje de la Primera Dama de la República a los Estados Unidos.

Stadsarchief Leuven. (s.f./z.d.). Vreemdelingendossiers [Expedientes de archivo]. Con agradecimiento especial a Marika Ceunen/Met speciale dank aan Marika Ceunen.