Waarom er zoveel aardbevingen zijn in Costa Rica en zo weinig in België heeft alles te maken met de zo gehete Vuurgordel of Ring van Vuur (in het Engels : “Ring of Fire”). Muziekliefhebbers denken dan onmiddellijk aan de hit uit 1963 van Johnny Cash maar dit lied gaat over iets totaal anders.
Alvorens hierop verder te gaan, leggen we eerst nog
eens in het kort uit hoe aardbevingen ontstaan. De aardkorst bestaat uit
verschillende tektonische platen die zich langzaam verplaatsen langs en over
elkaar door krachten vanuit het inwendige van de aarde. Er zijn zeven grote
tektonische platen en vele kleinere die in een zeer laag tempo (hooguit enkele
centimeters per jaar) verschuiven waarbij energie wordt opgehoopt die zich bij
een aardbeving ontlaadt. Dat gebeurt meestal bij een breuklijn, dit is de plek
waar de platen elkaar raken.
Onder deze grenzen van tektonische platen bevindt zich de Ring van Vuur die zich 40.000 kilometer uitstrekt van Nieuw-Zeeland tot Chili, door de kusten van Azië en Amerika. Deze gordel rond de Grote Oceaan bevat meer dan 450 actieve vulkanen en ongeveer 90 procent van alle aardbevingslocaties. Ook Costa Rica bevindt zich in dit gebied. Het land wordt beïnvloed door de interacties op de convergente plaatgrens tussen de Cocosplaat en de Caribische en Panamese platen.
Volgens het jaarlijkse rapport van het
vulkanologische en seismologische observatorium van Costa Rica (OVSICORI) werden vorig jaar 14.481 aardbevingen geregistreerd
(dit is gemiddeld 40 per dag) waarvan de bevolking er slechts 123 voelde. Een
beving onder een magnitude 2 op de schaal van Richter wordt niet door de mens
gevoeld. Pas vanaf magnitude 3 is het echt duidelijk voelbaar en begint de
eerste lichte schade.
De Amerikaanse seismoloog ontwierp in 1935 een
magnitudeschaal om de kracht van aardbevingen te bepalen aan de hand van
metingen van een seismograaf. Het is een
logaritmische schaal waarbij elke trap tien keer sterker is dan de vorige. Dat
betekent dat een aardbeving van 2 op deze schaal tien keer zo zwaar is als één
van 1. Een aardbeving van 3 is dan weer tien keer zo zwaar als één van 2
enzovoort.
Als men niet alleen de kracht van een beving wil kennen maar ook de intensiteit waarmee de schokgolven de oppervlakte bereiken wordt de schaal van Mercalli gebruikt. Deze beschrijft in 12 trappen (van het Romeinse cijfer I “niet gevoeld” tot XII “buitengewoon catastrofaal”) de gevolgen van de aardbeving aan de oppervlakte.
De sterkste aardbeving vorig jaar in Costa Rica
vond plaats op 21 oktober om 21:57 ongeveer 19 kilometer ten zuidwesten van
Manuel Antonio in Quepos en bereikte een magnitude van 6,2.
De sterkste aardbeving aller tijden in Costa Rica
gebeurde op 22 april 1991 in de “Valle de la Estrella”, 36 kilometer van Limón
met een magnitude van 7,7. De schade was enorm en trof 80 % van het Costa
Ricaanse grondgebied en 20 % van Panama.
In de globale context van de platentektoniek ligt
België binnen de Euraziatische plaat maar gelukkig op respectabele afstand van
een tektonisch actief gebied. Vorig jaar
werden door de Koninklijke Sterrenwacht van België (KSB) in en rond België 137
aardbevingen gelokaliseerd. Binnen haar landsgrenzen ging het om 37 natuurlijke
aardbevingen, al werd geen enkele lokaal gevoeld. De sterkste aardbeving vorig
jaar vond plaats op 31 december in
Heppenbach in de Oostkantons met een lokale magnitude van 1,7.
De zwaarste aardbevingen in Europa vinden plaats in
een zone rond de Middellandse Zee en de Atlantische Oceaan die zowel de Balkan,
Griekenland, Italië als Portugal omvat en dit ten gevolge van de beweging van
de Afrikaanse en de Euraziatische plaat. Omdat Ijsland precies op de grens ligt
van de Noord-Amerikaanse en Euraziatische platen waar ze uit elkaar bewegen komen
ook daar heel veel aardbevingen voor.
Zoals reeds eerder vermeld ervaart België weinig grote aardbevingen omdat het diep binnen de Euraziatische plaat ligt, ver verwijderd van de actieve plaatgrenzen. De sterkste aardbeving in België sinds het begin van de twintigste eeuw vond plaats op 11 juni 1938 nabij Ronse in de provincie Oost-Vlaanderen met een sterkte van 5,6 op de schaal van Richter. De aardbeving met de grootste schade en het hoogste aantal slachtoffers gebeurde op 8 november 1983 in Luik met een magnitude van 5,0 en een maximum Mercalli intensiteit van VIII.
Tenslotte deelt professor bouwkunde Hervé Degée van
de Universiteit Hasselt ons mede dat een huis dat in België na 2011 werd
gebouwd moet voldoen aan de Europese norm voor het bouwen van
aardbevingsbestendige constructies en dus in principe zou moeten blijven staan
bij een aardbeving van magnitude 6. Dat is alvast een geruststelling.
*
Costa Rica y el Cinturón de Fuego.
La
elevada frecuencia de terremotos en Costa Rica frente a la escasez de ellos en
Bélgica se debe a su localización en el denominado "Cinturón de
Fuego" o "Ring of Fire". Aunque los aficionados a la música recuerdan
al instante el éxito de Johnny Cash de 1963, esta expresión alude en realidad a
la intensa actividad sísmica y volcánica de esa zona, no a la canción.
Antes
de adentrarnos en el tema, describiremos de forma breve cómo se generan los
terremotos. La corteza terrestre está dividida en varias placas tectónicas que,
impulsadas por fuerzas internas del planeta, se desplazan muy despacio unas
respecto a otras. Existen siete placas
principales y numerosas placas menores que avanzan apenas unos centímetros al
año, acumulando tensión que finalmente se libera en forma de sismo. Este
proceso suele concentrarse en las fallas, las zonas donde las placas entran en
contacto.
El Cinturón de Fuego, ubicado a lo largo de esos márgenes tectónicos, abarca unos 40.000 kilómetros desde Nueva Zelanda hasta Chile, siguiendo las costas de Asia y América. En este anillo se concentran más de 450 volcanes activos y se generan cerca del 90% de los terremotos del planeta. Costa Rica, por su parte, forma parte de esta región y está sometida a las interacciones del límite convergente entre la Placa de Cocos y las placas del Caribe y Panamá.
El Cinturón de Fuego en
Centroamérica. / De Ring van Vuur in Centraal Amerika. (foto : La Gaceta)
De
acuerdo con el informe anual del Observatorio Vulcanológico y Sismológico de
Costa Rica (OVSICORI), en el último año se registraron 14.481 sismos –
aproximadamente 40 diarios - de los cuales solo 123 fueron percibidos por la
población. Los movimientos de magnitud inferior a 2 en la escala de Richter
resultan imperceptibles para el ser humano; en cambio, a partir de la magnitud
3 ya se notan y pueden producir daños leves.
En
1935, un sismólogo de Estados Unidos ideó una escala de magnitud basada en
datos sismográficas para cuantificar la fuerza de los terremotos. Esa escala es
logarítmica, de modo que cada grado representa un incremento de potencia diez
veces superior al anterior. Así, un temblor de magnitud 2 libera diez veces más
energía que uno de magnitud 1, uno de magnitud 3 es diez veces más potente que
el de magnitud 2, y así sucesivamente.
Para valorar no solo cuánta energía libera un terremoto, sino también con qué fuerza sus ondas llegan a la superficie, se recurre a la escala de Mercalli. Esta escala clasifica en doce grados los efectos del temblor en tierra firme, desde el I («no sentido» hasta el XII («extremadamente catastrófico»).
El
temblor más potente registrado en Costa Rica el año pasado se produjo el 21 de
octubre a las 09:57 pm, con epicentro situado a unos 19 kilómetros al suroeste
de Manuel Antonio (Quepos) y una
magnitud de 6,2.
El 22 de abril de 1991 un sismo de magnitud 7,7 sacudió el Valle de la Estrella, a 36 kilómetros de Limón, convirtiéndose en el más intenso jamás registrado en Costa Rica. Sus efectos fueron devastadores, dañando el 80 % de Costa Rica y el 20 % de Panamá.
El terremoto de Limón dejó 48
muertos, 651 heridos, 4.452 edificios derrumbados y 7.869 casas dañadas sólo en
el lado costarricense. / De aardbeving in Limón zorgde voor 48 doden, 651
gewonden, 4.452 ingestorte gebouwen en 7.869 beschadigde huizen alleen al aan
de Costa Ricaanse kant. (foto:Canal 1)
Bélgica
está completamente dentro de la placa euroasiática y se halla a una distancia
segura de cualquier límite tectónico activo. El año pasado, el Observatorio
Real de Bélgica (KSB) detectó 137 sismos en el país y sus alrededores. De
ellos, 37 se produjeron de forma natural dentro de las fronteras belgas, aunque
ninguno llegó a sentirse en superficie. El temblor de mayor magnitud tuvo lugar
el 31 de diciembre en Heppenbach, en los Cantones Orientales, con una magnitud
local de 1,7.
Los
seísmos más intensos de Europa se concentran en la región que bordea el mar
Mediterráneo y el Atlántico – incluendo los Balcanes, Grecia, Italia y Portugal
– debido al choque entre las placas africana y euroasiática. Asimismo, Islandia
registra abundante actividad sísmica al situarse sobre la linea de separación
de las placas norteamericana y euroasiática.
Como
ya se señaló, Bélgica registra muy pocos terremotos de gran magnitud debido a que
se encuentra en el interior de la placa euroasiática, lejos de sus márgenes
activos. Desde comienzos del siglo XX, el más intenso ocurrió el 11 de junio de
1938, cerca de Ronse (Flandes Oriental), con una magnitud de 5,6 en la escala
de Richter. El sismo que causó mayores daños y víctimas se produjo el 8 de
noviembre de 1983 en Lieja, alcanzando una magnitud de 5,0 y una intensidad
máxima de VIII en la escala de Mercalli.
Finalmente,
según el profesor de Ingeniería Civil Hervé Degée de la Universidad de Hasselt,
cualquier vivienda construida en Bélgica desde 2011 debe ajustarse a la normativa
europea sismorresistente y por tanto, en principio, estaría diseñada para
soportar un terremoto de magnitud 6. Esto resulta muy tranquilizador.
Bronnen/Fuentes :
FDS. (27 december 2003). Zijn er meer aardbevingen dan vroeger ? Het Nieuwsblad.
Gómez,
T. (22 de abril de 2024). El terremoto
más fuerte de la historia de Costa Rica cumple 33 años. El
Observador.
Koninklijke Sterrenwacht van België (s.f./z.d.). Aardbevingen
in België. https://seismologie.be/nl/seismologie/aardbevingen-in-belgie/zp1k3xmor
Mena,
M. (3 de enero de 2026). Costa Rica
registró más de 14.000 sismos en 2025, pero solo 123 fueron percibidos. El
Observador.
Mouhamou, I. & Schillewaert, N. (13 september
2023). Wat is de kans op een zware
aardbeving in België ? “Klein, maar niet onbestaand”. VRT News.
Schultz, T. (31 de mayo de 2019). Life under the volcanoes : Costa Rica and
the Ring of Fire. Howler Media.
van Doorn, W. (7 februari 2023). Wat is de schaal van Richter ? Quest.
