En 1961, dos
estudiantes fueron condenados a siete años de cárcel en el Portugal gobernado
por la dictadura de António de Oliveira Salazar, únicamente por brindar por la
libertad. Esta situación indignó al abogado británico Peter Benenson, quien el
28 de mayo de ese mismo año publicó un artículo en The Observer en el que convocaba
a una protesta pacífica contra la prisión de estudiantes en todo el mundo. Poco
después, su llamado a favor de la amnistía fue difundido por periódicos de numerosos
países.
Seis meses después de
la publicación de su artículo, Peter Benenson había recibido tal cantidad de respuestas
e información sobre otros presos de conciencia que anunció la creación de un
movimiento permanente: Amnistía Internacional.
Desde entonces, la
organización ha trabajado por un mundo más justo, en el que se respeten los
derechos de todas las personas en cualquier lugar del planeta, sin importar su
nacionalidad, género u origen nacional o étnico. En este sentido, la
Declaración Universal de Derechos Humanos, aprobada por la Asamblea General de
las Naciones Unidas el 10 de diciembre de 1948, es un instrumento esencial. Este
documento recoge los derechos humanos
básicos en treinta artículos, y su primer enunciado afirma: “Todos los seres
humanos nacen libres e iguales en derechos”.
Actualmente, Amnistía
Internacional reúne con una red global de más de 10 millones de miembros y
activistas, con más de 70 secciones y filiales nacionales, y lleva a cabo su
labor en más de 150 países y territorios.
Después de su
fundación el 6 de septiembre de 1973, la sección belga de Amnistía
Internacional se dividió en una rama neerlandesa y otra francófona, que
trabajan en estrecha colaboración y comparten la misma visión internacional. Su
sede compartida está ubicada en Ixelles, Bruselas.
Hoy en día, Costa Rica
ya no dispone de una filial nacional tradicional con sede propia ni de un sistema de membresía como en Bélgica.
Sin embargo, Amnistía Internacional sigue presente en el país y trabaja principalmente
a través de oficinas regionales de investigación - como la de México - y de la
secretaría internacional en Londres.
El profesor doctor
Antoon De Baets, nacido en 1955 en Eeklo, en la provincia de Flandes Oriental, y
profesor emérito de Historia, Ética y Derechos Humanos en la Universidad de
Groningen, en los Países Bajos, nos relata los primeros años de Amnistía
Internacional en Costa Rica.
“En la década de 1980,
en Bélgica existía como alternativa legal al servicio militar obligatorio el
servicio civil para los objetores de conciencia, cuya duración solía ser el
doble que la del servicio militar. Por entonces, yo era miembro de Amnistía
Internacional y mi deseo era pasar dos años en Perú. Estuve en contacto con
personal de la secretaría internacional en Londres quienes conocían mi
intención.
Intentaron convencerme
de ir a Costa Rica en lugar de Perú por dos motivos principales:
en Perú la situación era
difícil y peligrosa debido al crecimiento del movimiento guerrillero Sendero
Luminoso; además, Costa Rica era un país muy agradable donde ya funcionaba una pequeña
filial de Amnistía Internacional, atendida por una sola persona para toda
Centroamérica y Latinoamérica, por lo que requería apoyo adicional.
Mi esposa y yo
logramos entusiasmar a Amnistía Internacional Flandes con esta propuesta y
buscamos y conseguimos financiación para asegurar ingresos durante dos años. El
proceso comenzó en septiembre de 1979, y tomó un año y tres meses hasta que
todo estuvo listo para viajar a Costa Rica el 22 de diciembre de 1980.
Trabajamos allí durante dos años con gran satisfacción en la sede de Amnistía Internacional ubicada en la esquina de la Avenida 9 y la Calle 9, junto a Denis Mesén Segura. Ese edificio anexo era en realidad un garaje y su nombre oficial era Publicaciones Amnistía Internacional (PAI).
Dennis Mesén Segura, Antoon De Baets y/en Elly
De Roo en/in 1981 (fotógrafo desconocido/fotograaf onbekend)
La labor consistía en
apoyar a Denis en la distribución de las publicaciones de Amnistía
Internacional en español por Centroamérica, Latinoamérica, España y Portugal,
y, si era posible, en la creación de
grupos de trabajo. Así fue como conocimos a Patrick Hoet y a Víctor Valembois.
Dennis todavía tenía el contacto de Patrick, así que me comuniqué con él.
Patrick conocía a Victor Valembois, de
modo que ya éramos tres belgas. Pasados unos meses, logramos organizar nuestro primer
grupo de trabajo, encabezado por Sor Miriam Keith, una religiosa que también residía
en Costa Rica.
Provenía de la conocida
familia Keith, dueña de fábricas y plantaciones. Era una monja franciscana que,
como muchas religiosas, estaba comprometida con los derechos humanos y quería
poner en marcha un proyecto en esa línea. Gracias a Sor Miriam, Patrick,
Victor, mi esposa Elly y yo, logramos tener, en apenas unos meses, un grupo de
trabajo activo de Amnistía Internacional.
Denis Mesén no formó
parte de esos grupos. Prefirió mantenerse al margen. Para él, su labor en
Amnistía Internacional era su medio de vida, y le habría resultado extraño convertirse
en voluntario de su propio empleador. Fue, en definitiva, un acuerdo claro y
tácito.
Durante esos dos años,
se incorporaron cuatro grupos de trabajo adicionales, integrados sobre todo por
costarricenses, aunque también por extranjeros. Muchos eran personas de buena
voluntad, en parte jubiladas o de vacaciones, y también había varios
expatriados. Sin embargo, la mayoría eran ticos y ticas, entre ellos estudiantes
que se mostraban entusiasmados con la iniciativa.
Nos reuníamos con
frecuencia en la casa de Sor Myriam, situada en la Avenida 7 con Calle 9, a
unos 100 metros de la oficina. El encuentro era sencillo y habitual, ya que Sor
Myriam solía estar en casa casi siempre y la comunicación entre nosotros era
muy fluida.
Yo trabajaba a tiempo
completo para Amnistía Internacional, mientras que mi esposa Elly lo hacía a
tiempo parcial. Por su parte, la Cruz Roja brindaba algunos servicios en
Aguanta Filo – entonces un barrio marginado - y en otros sectores humildes de
San José. Elly acudía allí dos tardes por semana para colaborar.
También me encargaba del
boletín mensual, en el que se denunciaban violaciones de derechos humanos. Al
hacerlo, advertí que, en ocasiones, historiadores, arqueólogos y archivistas también
figuraban entre las víctimas. De ahí nació la idea de crear una red que
sirviera de puente entre las organizaciones internacionales de derechos humanos
que apoyan a los historiadores perseguidos y la comunidad historiográfica
mundial. Al fin y al cabo, muchos historiadores todavía no eran plenamente
conscientes de que varios de sus colegas encontraban obstáculos para ejercer su
profesión. Finalmente, en 1995, fundé la NCH (Network for Concerned Historians /
Red de Historiadores Preocupados).
Trabajamos intensamente
en Costa Rica y solíamos viajar mucho los fines de semana. Centroamérica atravesaba
entonces una etapa turbulenta, pero Costa Rica era un oasis de paz, donde podíamos desplazarnos con
libertad. Como no teníamos carro, dependíamos de los autobuses o del tren.
Antes existía un pequeño tren muy popular que iba de San José a Puerto Limón, atravesando
las montañas; era un trayecto muy pintoresco y lo utilizamos varias veces. Tenía
unas 50 paradas, y te entregaban un billete muy grande en el que aparecían todas.
La distancia era de 160 km y el recorrido duraba unas 8 horas. Era hermoso: desde
la Meseta Central - o Valle Central – se podía contemplar todo Costa Rica y
luego, al cruzar las montañas, llegar hasta la costa de Puerto Limón. También había
otro tren pequeño, en el otro extremo, hacia el océano Pacífico.
Después de dos años,
regresamos a Bélgica en la Navidad de 1982. En realidad, habíamos pensado en quedarnos
en Costa Rica. Habíamos ahorrado bastante dinero durante esos años y además
contábamos con ingresos asegurados. Gracias al apoyo de Amnistía Internacional
Flandes y a numerosas donaciones, incluso habríamos podido permanecer un tercer
año. Sin embargo, decidimos volver porque yo quería iniciar un doctorado. Soy historiador y deseaba obtener ese
título. Tenía una plaza en la Facultad de Derecho de la Universidad de Gante, y
se podía estar ausente dos años, pero no tres, ya que en ese caso la plaza podía
asignarse a otra persona y yo perdería la oportunidad de doctorarme.
Por eso, en enero de
1983 comencé mi doctorado en Gante, que terminé cinco años después. El dinero
que sobró de las donaciones lo entregamos a Amnistía Internacional.
En 1985, nuestro amigo
Denis nos visitó en Gante y se quedó con nosotros durante algunas semanas. Continuó
trabajando para Amnistía Internacional (PAI) por algunos años más, pero tras
unos cinco o seis años siguió su carrera como editor independiente y entonces PAI
se trasladó a Madrid. No sé si los grupos de trabajo, organizados por
voluntarios, siguieron funcionando.
En 1999 volvimos a
Costa Rica, esta vez acompañados por nuestros tres hijos, y nos alojamos en
casa de nuestro amigo Denis, su esposa Eunice y sus dos hijos, Alejandra y
Vladimir. Para nuestros hijos fue una experiencia inolvidable, y para nosotros
también, por supuesto.
Entre 1980 a 1982,
vivimos en Cinco Esquinas de Tibas, a unos 500 metros del centro de San José.
En ese momento, solo había una plantación de banano y las oficinas del
periódico La República; nada más. Cuando regresamos en 1999 y quisimos
mostrarles a nuestros hijos el lugar donde habíamos trabajado y vivido, ya no
pudimos encontrar siquiera el camino desde nuestra oficina hasta nuestra casa,
a esa misma distancia, porque toda la zona había sido urbanizada. La plantación
de banano había desaparecido y, en su lugar, aparecieron calles, fábricas y
oficinas por todas partes. Así que, después de 17 años, Costa Rica había
cambiado muchísimo, y sospecho que hoy aún más”.
Hasta aquí llega el
relato de la estancia del profesor Antoon De Baets en Costa Rica.
Lamentablemente, Sor Miriam Keith falleció el 5 de octubre de 2018 y Denis
Mesén Segura el 17 de junio de 2019.
Algunos lectores quizá
se pregunten qué fue de los dos estudiantes portugueses arrestados al comienzo
del artículo. Pese a una investigación minuciosa, todavía no ha sido posible
identificar a esos estudiantes. No obstante, si está plenamente documentado el contexto
histórico de aquellas detenciones y las severas penas de prisión impuestas a
estudiantes en ese período. La renovada atención internacional y las acciones que
siguieron terminaron ejerciendo presión sobre el régimen autoritario portugués,
cuya dictadura fue derrocada en 1974, tras 40 años en el poder, durante la
Revolución de los Claveles.
Hoy en día, muchas secciones
de Amnistía Internacional en el mundo continúan cerrando sus reuniones con un
brindis simbólico por la libertad.
Antoon De Baets (70) reside en Groningen,
Países Bajos, desde 1992 y se especializa en historia contemporánea. Es autor
de aproximadamente 200 publicaciones sobre la censura histórica, la ética de
los historiadores y la historia de los derechos humanos / Antoon De Baets (70)
woont sinds 1992 in Groningen, Nederland en is gespecialiseerd in eigentijdse
geschiedenis. Hij is auteur van ongeveer 200 publicaties over de censuur
van geschiedenis, de ethiek van historici en de geschiedenis van mensenrechten.
(foto : Rijksuniversiteit Groningen)
Víctor Valembois (79) reside en Costa Rica
desde hace más de 50 años y trabajó durante 28 años como profesor de Literatura
Española y Latinoamericana en la Universidad de Costa Rica (UCR) y 11 años como
agregado cultural de la Embajada de Bélgica en Costa Rica. Ha publicado más de
150 artículos académicos en revistas universitarias y alrededor de quince
libros, principalmente sobre lengua, literatura y los vínculos históricos entre
Latinoamérica, Centroamérica y Europa / Victor Valembois (79) woont al meer dan
50 jaar in Costa Rica en heeft 28 jaar gewerkt als hoogleraar Spaanse en
Latijns Amerikaanse Letterkunde aan de Universiteit van Costa Rica (UCR San
Pedro) en 11 jaar als cultureel attaché van de Belgische Ambassade in Costa Rica. Hij
schreef in totaal meer dan 150 academische artikels in universitaire tijdschriften
en een vijftiental boeken, meestal over taal, literatuur en de historische banden
tussen Latijns-en Centraal-Amerika en Europa.
Patrick Hoet (82) ha vivido en Villers-la-Ville
(provincia de Brabante Valón) durante más de 30 años y ha trabajado en el
sector farmacéutico durante 38 años, 17 de los cuales los dedicó a apoyar a
organizaciones no gubernamentales en todo el mundo / Patrick Hoet (82) woont al
meer dan 30 jaar in Villers-la-Ville (provincie Waals Brabant) en heeft 38 jaar
in de farmaceutische sector gewerkt, waarvan 17 jaar ter ondersteuning van niet-gouvernementele
organisaties wereldwijd. (foto:ECOLO)
AMNESTY
INTERNATIONAL BESTAAT 65 JAAR
Nadat twee studenten in 1961 in het Portugal van dictator António de Oliveira Salazar werden veroordeeld tot zeven jaar gevangenisstraf, alleen maar omdat ze een toost hadden uitgebracht op de vrijheid, was de Britse advocaat Peter Benenson zo verontwaardigd dat hij op 28 mei 1961 in “The Observer” een artikel schreef met een oproep om overal ter wereld vreedzaam te protesteren tegen de opsluiting van de studenten. Zijn vraag voor amnestie werd al snel overgenomen door kranten wereldwijd. Zes maanden na de publicatie van zijn artikel had Peter Benenson zoveel reacties en gegevens over andere gewetensgevangenen ontvangen, dat hij de oprichting van een permanente beweging aankondigde: Amnesty International.
Oprichter/Fundador Peter Benenson (foto:
Library of Congress)
Sindsdien voert de organisatie actie voor een rechtvaardige wereld
waarin respect heerst voor de rechten van alle mensen, waar ook ter wereld,
ongeacht hun nationaliteit, geslacht, nationale of etnische afkomst. Daarbij is
onder andere de op 10 december 1948 door de Algemene Vergadering van de
Verenigde Naties aangenomen Universele Verklaring van de Rechten van de Mens een
zeer belangrijk instrument. Deze verklaring omschrijft de basis- en
grondrechten van de mens in dertig artikels waarvan het eerste als volgt luidt
: “Alle mensen worden vrij en met gelijke rechten geboren”.
Vandaag kan Amnesty International wereldwijd beschikken over een netwerk
van meer dan 10 miljoen leden en activisten, telt ze meer dan 70 nationale
afdelingen en secties en is ze actief in meer dan 150 landen en gebieden.
Bij de oprichting op 6 september 1973 werd de Belgische tak van Amnesty
International opgesplitst in een Nederlandstalige en een Franstalige entiteit die
nauw met elkaar samenwerkt en dezelfde internationale visie uitdraagt. Het
gezamenlijk hoofdkantoor bevindt zich in Elsene (Brussel).
Tegenwoordig is er in Costa Rica geen traditionele nationale afdeling
meer met een eigen fysiek kantoor of ledensysteem zoals in België. Amnesty
International is er niet verdwenen maar werkt nu grotendeels vanuit regionale
onderzoekkantoren (zoals die in Mexico) en via het internationaal secretariaat
in Londen.
Hoe de beginjaren van Amnesty International in Costa Rica verliepen, wordt ons uitgelegd door
de in 1955 te Eeklo (Provincie Oost-Vlaanderen) geboren professor doctor Antoon
De Baets, bijzonder hoogleraar emeritus Geschiedenis, Ethiek en Mensenrechten aan
de Rijksuniversiteit van Groningen (Nederland).
“In de jaren 1980 was het wettelijke alternatief voor de militaire
dienstplicht in België de burgerdienst voor gewetensbezwaarden. Deze diensttijd
was doorgaans tweemaal zo lang als de gewone legerdienst. Ik was lid van
Amnesty International en het was mijn wens om voor twee jaar naar Peru te gaan.
Ik had contact met mensen van het
Internationaal Secretariaat in Londen die wisten van mijn wens. Zij probeerden
mij te overtuigen om naar Costa Rica te gaan in plaats van naar Peru om de
volgende twee redenen.
Enerzijds was het in Peru moeilijk en gevaarlijk door de opkomst van de
guerrillabeweging Het Lichtend Pad (Sendero Luminoso).
Anderzijds was Costa Rica een zeer aangenaam land waar reeds een klein
bijgebouw van Amnesty International aanwezig was met één persoon die werkte
voor gans Centraal- en Latijns-Amerika en dus wel een paar extra handen kon
gebruiken.
Mijn vrouw en ik hebben dan Amnesty International Vlaanderen warm
gemaakt voor dit idee en hebben fondsen gezocht en gevonden om een inkomen voor
2 jaar lang te garanderen. Het begon in
september 1979 en het heeft dan een jaar en drie maanden geduurd voor alles in
orde was en we konden vertrokken naar Costa Rica, op 22 december 1980.
We hebben daar 2 jaar lang met veel plezier gewerkt op die dépendance
van Amnesty International, gelegen op de hoek van Avenida 9 en Calle 9, samen
met de Costa Ricaan Denis Mesén Segura.
Dat bijgebouw was eigenlijk een garage en heette officieel Publicaciones Amnestia Internacional
(Publicaties van Amnesty International / PAI).
De opdracht was Denis te helpen met het verspreiden van de Spaanstalige
publicaties van Amnesty International over heel Centraal- en Latijns Amerika,
Spanje en Portugal. En als het mogelijk was werkgroepen op te richten. Zo
hebben we Patrick Hoet en Victor Valembois leren kennen. Dennis had het adres
van Patrick nog ergens liggen en ik heb hem dan gecontacteerd. Patrick op zijn
beurt kende dan weer Victor Valembois en zodoende waren we al met drie Belgen
en hadden we na een paar maanden al een eerste werkgroep, geleid door een
nonnetje dat ook in Costa Rica woonde, zuster Miriam Keith.
Zij was een telg van de beroemde familie Keith die fabrieken en
plantages bezat en was een Franciscaanse non die, zoals veel religieuzen,
begaan was met mensenrechten en eigenlijk ook al iets in die richting wou beginnen.
Dankzij zuster Miriam, Patrick, Victor, mijn
vrouw Elly en ik hadden we zo na enkele maanden een actieve werkgroep van Amnesty
International.
Denis Mesén was niet betrokken bij die werkgroepen. Hij hield zich daar
bewust van afzijdig. Voor hem was het werk voor Amnesty International zijn
inkomen en het zou raar zijn om als vrijwilliger te beginnen werken voor zijn
werkgever. En dat was een goede en heldere afspraak.
In de loop van die twee jaar zijn er nog vier werkgroepen bijgekomen, vooral
met Costa Ricanen, maar ook met buitenlanders. Velen waren van goede wil, half
gepensioneerd, half met vakantie, een aantal expats ook. Maar de meesten waren
ticos of ticas, waaronder ook studenten die gecharmeerd waren door het idee.
We vergaderden vaak in het huis van zuster Myriam, gelegen in Avenida 7
en Calle 9 op ongeveer 100 meter van het bureau. We zagen elkaar aldus op een
zeer gemakkelijke manier want zuster Miriam was heel vaak thuis en we hadden
een vlot contact.
Ik werkte full time voor Amnesty International en mijn vrouw Elly part
time. Het Rode Kruis leverde bepaalde diensten in Aguanta Filo (toentertijd een
achterstandswijk) en andere arme wijken
van San José. En Elly ging daar dan 2 namiddagen per week naartoe om te helpen.
Ik was ook verantwoordelijk voor de maandelijkse nieuwsbrief waarin
gerapporteerd werd over de schendingen van mensenrechten. Daarbij viel het me
op dat er soms historici, archeologen en archivarissen tussen de slachtoffers
zaten. Toen groeide het idee om een netwerk op te richten met als doel een brug
te slaan tussen internationale mensenrechtenorganisaties die campagne voeren
voor vervolgde historici enerzijds en de wereldwijde gemeenschap van historici
anderzijds. Veel historici beseften immers nog onvoldoende dat veel van hun
collega’s belemmerd werden bij het uitoefenen van hun vak. In 1995 heb ik dan uiteindelijk
het NCH (Network for Concerned Historians/Netwerk van Bezorgde Historici) opgericht.
We hebben heel hard gewerkt in Costa Rica en in het weekend veel
gereisd. Centraal-Amerika was indertijd een roerige regio maar Costa Rica was
een baken van rust en we konden daar vrij reizen. We hadden geen auto dus we
waren afhankelijk van bus of trein.
Vroeger had je het populaire treintje van San José naar Puerto Limón,
over de bergen, en dat was heel pittoresk, dat hebben we een paar keer gedaan.
Een treintje met 50 haltes; je kreeg dan ook een heel groot ticket met alle
haltes erop vermeld. Dat was een afstand van 160 km en die rit duurde 8 uur.
Dat was heel mooi. Je zag heel Costa Rica vanaf het Centraal Plateau (Meseta
Central of Valle Central) en dan over de bergen naar de kust van Puerto Limón.
Dan was er nog een treintje van San José naar Puntarenas, de andere kant, naar de
Stille Oceaan (Pacífico).
Na 2 jaar zijn we met kerstmis 1982 teruggekeerd naar België. We hadden
nog getwijfeld om in Costa Rica te blijven. We hadden geld verzameld voor 2
jaar, ons inkomen was gegarandeerd. We werden betaald door Amnesty International
Vlaanderen en we kregen zoveel giften dat we nog een derde jaar konden blijven.
We zijn dan toch teruggekeerd omdat ik aan een doctoraat wou beginnen. Ik ben
historicus en ik wou doctoreren. Ik had een plaats aan de universiteit van Gent
in de Rechtsfaculteit en je kan 2 jaar wegblijven maar geen 3 jaar want dan gaat
men je plaats openstellen voor anderen en dan zou mijn kans op een doctoraat
verkeken zijn.
Vanaf januari 1983 ben ik in Gent dus aan het doctoraat begonnen en heb
dat na 5 jaar behaald. Het geld dat we overhadden van de giften hebben we
geschonken aan Amnesty International.
In 1985 heeft onze vriend Denis ons eenmaal bezocht in Gent, een paar
weken is hij toen bij ons geweest. Hij heeft nog een paar jaar voor Amnesty International
gewerkt voor PAI maar na een jaar of 5 à 6 is hij dan op zelfstandige basis
verdergegaan als uitgever en PAI is dan verhuisd naar Madrid. Ik weet niet of de werkgroepen, gebaseerd op
vrijwilligerswerk, al dan niet zijn blijven bestaan.
In 1999 zijn we terug naar Costa Rica geweest, deze keer met onze 3
kinderen en hebben toen gelogeerd bij onze vriend Denis, zijn vrouw Eunice en hun
twee kinderen Alejandra en Vladimir. Voor onze kinderen was dat een onvergetelijke
reis en voor ons ook natuurlijk.
Van 1980 tot 1982 woonden wij in Cinco Esquinas de Tibas, ongeveer 500
meter van de binnenstad van San José en toen lagen daar enkel een
bananenplantage en de kantoren van de krant La República, dat was alles. En
toen we daar in 1999 terugkwamen en onze kinderen wilden tonen waar we gewerkt
en gewoond hadden, konden we de weg van ons kantoor naar ons huis, 500 meter,
niet meer terug vinden omdat alles volgebouwd was. De bananenplantage was
gerooid, overal waren straten, fabrieken en kantoren bijgekomen. Dus na 17 jaar
was Costa Rica al veel veranderd en ik vermoed vandaag nog veel meer”.
Tot zover het relaas van het verblijf van professor Antoon De Baets in
Costa Rica. Jammer genoeg zijn intussen zuster Miriam Keith (op 05/10/2018) en Denis
Mesén Segura (op 17/06/2019) reeds overleden.
Misschien zullen enkele lezers zich afvragen hoe het is afgelopen met
de twee gearresteerde Portugese studenten van in het begin van dit artikel ?
Ondanks heel wat onderzoek heeft men nog steeds niet de identiteit van de twee specifieke studenten teruggevonden. De historische context van arrestaties en zware gevangenisstraffen voor studenten in die periode staat evenwel onomstotelijk vast. De nieuwe internationale aandacht en de daaruit voortvloeiende acties leidden uiteindelijk ertoe dat het harde regime in Portugal onder druk kwam te staan en de dictatuur na 40 jaar in 1974 werd afgeschaft ten gevolge van de Anjerrevolutie.
Vele Amnesty-afdelingen wereldwijd sluiten nog altijd hun bijeenkomsten af met een ceremoniële toost op de vrijheid.
Het logo van
Amnesty International. Het prikkeldraad staat voor gevangenschap en
onderdrukking, de brandende kaars brengt licht in de duisternis en staat voor
vrijheid en hoop / El logotipo de Amnistía Internacional. El alambre de púas representa el
encarcelamiento y la opresión, mientras que la vela encendida trae luz a la
oscuridad y simboliza la libertad y la esperanza (foto: Amnesty International)
Bronnen/Referencias Bibliográficas
(A. De Baets) persoonlijke
communicatie/comunicación personal, 5 juni 2026
Amnesty International Vlaanderen (s.f./z.d.) Universele verklaring
van de rechten van de mens https://www.amnesty-international.be/wie-we-zijn/ons-verhaal/universele-verklaring-van-de-rechten-van-de-mens
Amnesty International.
(s.f./z.d.). Amnesty
International. Recuperado/Opgehaald
10 juni 2026 de/van https://www.amnesty.org
De
Baets, A. (s.f./z.d.). Het Noorden door de ogen van het Zuiden. Groninger Kerken Magazine. https://www.groningerkerken.nl/downloads/Baetsinterview.pdf
Fraternidad Santa Isabel de Hungría.
(2023, noviembre). Nuestros primeros origines, El Vocero Franciscano. (12).
Rispens,
A. (3 december 2010). Ook van historici worden mensenrechten geschonden.
Geschiedenisbeleven. https://www.concernedhistorians.org/content_files/file/va/news16.pdf
Shipsey, B. (2017). The “Toast to
Freedom” that led to Amnesty International. HuffPost. https://www.huffpost.com/entry/the-toast-to-freedom-that_b_976849
